Archive for સ્વાનુભવ

મામા કવિ નાથાલાલ દવે

Posted in સ્વાનુભવ by saryu on July 14th, 2012

વસંતના ફૂલ

Posted in સ્વાનુભવ by saryu on April 24th, 2012

વસંતના ફૂલ
જુદા જુદા દેશ અને ધર્મવાળી, અનાયાસ મળી ગયેલી, પાંચ બેનપણીઓની કથા.

        અમેરિકાના રહેવાસના ત્રીજા દસકામાં, વ્યવસાયના કારણો અમને હ્યુસ્ટન, ટેક્સાસમાં લઈ આવ્યા હતા. નવી જગ્યામાં સામાજીક પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લેવાની ઈચ્છા સાથે, પુખ્ત ઉંમરના વિદ્યાર્થીઓને અંગ્રેજી શીખવતી સેવાસંસ્થા સાથે જોડાવાના આશયથી, એમના ટ્રેઈનીંગ ક્લાસમાં ગયેલી. શનીવારે આખ દિવસનો કાર્યક્રમ હતો. હું કોઈને ઓળખતી ન હતી. લંચ સમયે મેલીંગ નામની બહેન મળતાવડી લાગી અને મને એકલી જોઈ બાજુના ટેબલ પર સાથે બેસવા બોલાવી. બધા સાથે પરિચય થયો. રોબીન ખુબ ગોરી, માંજરી આંખોવાળી અને મીઠા સ્મિતવાળી અમેરિકન હતી, જેણે અડતાલીશ વર્ષની ઉંમરે ટીચર બનવાનુ સ્વપ્ન પુરૂ કર્યુ હતુ અને નોકરીની રાહમાં હતી. મેલીંગ નિવૃત્ત થયેલ શિક્ષિકા હતી. જીની કેનેડાની હતી પણ વર્ષોથી અમેરિકામાં એન્જીનીઅર પતિ અને બે દીકરીઓ સાથે વસતી હતી. માર્ગરેટ અનોખી તરી આવે તેવા વ્યક્તિત્વવાળી હતી.
મેં મારૂ શાકાહારી ભોજન શરૂ કરતાં જ એની સુગંધ અને મસાલા વિષે અને ભારતિય ખાણુ ભાવે, વગેરે વાતો થવા માંડી. મેં બટેટા વડા ચાખવા માટે આપ્યા. એ ટેબલ પર અમે જુના ઓળખીતા હોઈએ એવી સહજતાથી વાતોએ વળગ્યા. મેં એમજ હળવાશથી સૂચવ્યું કે આવતા અઠવાડિયે મારે ઘેર લંચ સમયે ભેગા થઈએ! અને મારા આશ્ચર્ય વચ્ચે એ લોકો તૈયાર થઈ ગયા અને અમે એક બીજાના ફોન નંબર વગેરે લઈ લીધા.
આમ સાવ અજાણ્યાની સાથે લંચ કેમ થશે એ બાબત ઉત્કંઠા હતી. દરેક જણ એક વસ્તુ બનાવીને લાવવાના હતા. મને શંકા હતી કે ઓછુ બોલતી જીની આવશે કે નહીં! પણ પહેલી એ જ આવી, ને પછી રોબીન, માર્ગરેટ અને મેલીંગ પણ સમયસર આવી ગયા. વાતોનો દોર બરાબર જામ્યો. માર્ગરેટના પતિ પણ એન્જીનીઅર હતા. માર્ગરેટ ફીજી પાસે ટાસ્મેનીઆ નામના ટાપુ પર ઊછરેલ. મેલીંગ પનામાની હતી અને એના અમેરિકન પતિ ચર્ચના પાદરી હતાં. અમે પાંચે કોલેજ સુધીનો અભ્યાસ કરેલા, સફળ કારકિર્દીવાળા પતિ સાથે અનેક સ્થળોએ રહેલા અને દરેક લગભગ ચાલીશ વર્ષના લગ્નજીવનમાં સુખી બહેનોનો, અણધારી જગ્યાએ, જાણે અનાયાસ મેળ પડી ગયો. છુટા પડતા પહેલા અમે પોતાની ડાયરી કાઢી, આવતા મહિને કોને ત્યાં મળશુ એ નક્કી કરી લીધુ.
પછી તો દર મહિને, મળવાનુ, સાથે સાહિત્ય, કલા અને ફીલોસોફીકલ ચર્ચાઓ તેમજ વ્યક્તિગત વાતો કરવાનો મહાવરો થઈ ગયો. અમે પહેલેથી શું બનાવી લાવવું એ નક્કી ન કરતા તો પણ બધુ વ્યવસ્થિત થઈ પડતુ. મોટો ફેરફાર એ થયો કે ભાગ્યે જ કોઈ અશાકાહારી વસ્તુ ટેબલ પર સામેલ થઈ હોય, જો કે મારા તરફથી કોઈ અણગમો કે આગ્રહ નહોતો. અમારા પાંચે જણાના પતિઓ સાથે સાંજના ખાણા માટે પણ ક્યારેક ભેગા થતાં. આમ વિવિધ સંસ્કારિતાને ચાખવાનો, એમના કુટુંબના સભ્યો સાથે ક્રિસમસ, ઈસ્ટર કે દિવાળી ઉજવવાનો અવસર મળતો.
જે સાવ અશક્ય લાગતી હતી એવી, જીની અને મારી વચ્ચેની મિત્રતા સમય સાથે દ્રઢ બનતી ગઈ. એમના પતિ છપ્પન વર્ષે નિવૃત્ત થઈ ગયા પણ એનો આનંદ મળે એ પહેલા તો એમને પ્રોસ્ટેટ કેન્સરનુ નિદાન થયું. આ એટલી આઘાતજનક વાત જીની મારી સાથે કરી જીવનમાં આવેલ ઉથલપાથલમાં સમતોલન રાખવા પ્રયત્ન કરતી. અમારી પાંચેની હાજરીમાં એ સમાચાર કહેવાની હિંમત આવતા બે વર્ષ નીકળી ગયા હતા. જીની પાસેથી હું ગુંથતા અને સારૂ શીવણકામ શીખી. પાંચે જણાનુ ભેગા થવાનુ અનિયમિત થતું ગયું પણ હું અને જીની મહિને એકાદ વખત કોઈ પણ આગળથી યોજના બનાવ્યા વગર થોડા કલાકો બહાર નીકળી પડતા. પતિની માંદગીને કારણે, જીની માટે થોડા કલાકો ઘરની બહાર નીકળી જવાનુ જરૂરી બની ગયું હતું.
રોબીનના પિતા ભારતમાં થોડો સમય રહેલા. એમના શીખેલા શબ્દો, “જલ્દી જલ્દી કે, ક્યા દામ હૈ?” એવા પ્રયોગો રસ પૂર્વક કરી એ પોતાના અનુભવો અમારી સાથે વાગોળતા. રોબીન અને એમના પતિને ધાર્મિક અને સેવા કાર્યો સાથે કરવામાં ઘણી મીઠી સંવાદિતા હતી. રોબીન એના ચર્ચમાં બહેનોના ગ્રુપની પ્રમુખ હતી. દર વર્ષે અમે પાંચે બેનપણીઓ એના સમારંભમાં આગળના ટેબલ પર, મુખ્ય મહેમાન સાથે માનથી ગોઠવાતા. એક દિવસ ખાસ યાદ છે…એ સમયે હું વિવિધ કારણોને લઈ ચિંતિત રહેતી. એમા એક વક્તાએ કહ્યું કે, “હું હંમેશા ઈશુની સામે જઈને અમારા ભવિષ્યની “શું યોજના છે?” એવો સવાલ કરતી. પણ મનમાં જાગૃતિ થતાં મેં ભગવાનની પાછળ ચાલી એની યોજના સ્વીકારવાની શરૂ કરી.” આ સામાન્ય વાતની મારા દિલ પર સચોટ અસર થયેલી અને ત્યાર પછી ચિંતા વગર, પ્રમાણિક યત્ન કરવાનો અને જે મળે તેનો સહજ સ્વીકાર કરવાનો, એ મારો જીવનમંત્ર બન્યો.
મેલીંગની જેવી મીઠી જ્હિવા હતી એવું જ વિશાળ દિલ હતું. અમારા દસેક વર્ષના સહવાસમાં મેં એને ક્યારેય કોઈ વ્યક્તિ વિષે અણગમો બતાવતા નથી સાંભળી. એમના પતિ જે ચર્ચમાં પાદરી હતા તે જ ચર્ચમાં મેલીંગ મોટી સંખ્યામાં મોટી ઉંમરના બહેનો અને ભાઈઓને અંગ્રેજી ભણાવવાનું સેવા કાર્ય કરતી. પોતાના માત-પિતા અને કુટુંબને અનન્ય સન્માન અને સ્નેહથી સિંચતી જોવી એ લ્હાવો હતો. એના યુવાન પુત્રને રમતા થયેલ ઈજા વખતે અમે બધા એની સાથે પ્રાર્થનામાં જોડાયા અને મહિનાઓ સુધી એના મનોબળનો આધાર બની રહ્યા. હજી સુધી મારા જન્મદિવસે હું સામેથી એની શુભેચ્છા મેળવવા ફોન કરૂં છું.
માર્ગરેટ તાસ્મેનિઆથી દુનિયાના આ બીજે છેડે આવીને વસી હતી પણ એનું દિલ તો એની પ્યારી જન્મભૂમિમાં જ રહેતુ. એના પતિ ઘણીં સારી નોકરી કરતા હતા તેથી એમના મોટા બંગલામાં ઘણી વખત બપોરના જમણ માટે અને કેટલીક સાંજ અમારા પતિ સાથે ઘણી વૈભવશાળી બની રહેતી. માર્ગરેટ એના ચર્ચમાં પ્રાર્થના મંડળમાં નિયમિત ગાતી અને ઘેર કલાત્મક ભરતકામ કરતી.
મને સાહિત્યમાં રસ તેથી હું એનો રસાસ્વાદ કરાવતી રહેતી. અમે ભગવત ગીતા, ઓશો અને બીજા હિંદુ ગ્રંથો સાથે બાઈબલ અને કુરાન વિષે પણ રસપૂર્વક ચર્ચા કરતાં. મારા સ્વભાવ અનુસાર બધાને સ્નેહતંતુથી બાંધી રાખવાની જવાબદારી મેં સહજ રીતે અપનાવી લીધેલી.
એ વર્ષે મારી બીજી વસંત ૠતુ ટેક્સાસમાં હતી. કુદરતના ખોળે રંગીન ફૂલો છવાયેલા હતા. એની પુરબહાર મૌલિકતા મ્હાણવા અમે એક દિવસ વહેલી સવારે નીકળી ગયા. જીનીમાં
ક્યાં અને કઈ રીતે જવાની આગવી સમજને કારણે મોટે ભાગે એ જ કાર ચલાવતી. બ્લુ બોનેટ્સ મધ્યમા અને ચારે તરફ સફેદ, લાલ અને પીળા રંગના સાથીયા જોઈને દિલ તરબતર થઈ ગયું. બપોરના સમયે જમણ માટે એક ઘરમાં દાખલ થયાં. રસોઈબેઠકમાં લાંબા બાંકડાઓ ગોઠવેલા હતાં, જ્યાં ટેક્સાસના કહેવાય છે એવા બે કાવબોય બેઠેલા. એમની પાસે અમે પાંચે સામસામા ગોઠવાયા. એ અજાણ્યા ભાઈઓ સાથે મેલીંગ અને રોબીન મીઠાશથી વાતો કરવા લાગ્યા. અમે પાંચે સેવાભાવથી કામ કરતી સંસ્થામાં જોડાયેલા હતા અને એ રીતે મિત્રો બન્યા છીએ, એ વાત પણ નીકળી. જૂની ઓળખાણ હોય એમ વાતો ચાલી. જમવાનુ આવ્યુ અને પછી ચેરીપાઈ પણ મંગાવવાની વાત અમે કરી રહ્યા હતા.
બન્ને ભાઈઓનુ જમણ પુરુ થતા પ્રેમપૂર્વક ટેક્સન સ્ટાઈલથી આવજો કરીને બહાર બીલ આપવા ઉભેલા જોયા અને પછી દૂરથી સલામ કરી જતા રહ્યા.
થોડી વારમાં વેઈટ્રેસ બહેન આવીને પુછે કે, “ગળ્યામાં કઈ પાઈ તમારે લેવાની છે?”
અમને નવાઈ લાગી, “તમને કેવી રીતે ખબર કે અમારે પાઈ જોઈએ?”
“પેલા બે સજ્જનો તમારૂ, પાઈ સહિત, પુરૂ બીલ ભરીને ગયા છે.”
વાહ! અમને ટેક્સન મહેમાનગતીનો અવનવો અનુભવ થયો. અમારા ધન્યવાદની પણ અપેક્ષા રાખ્યા વગર એ બન્ને ચાલ્યા ગયા.
સદભાવનાની સુવાસ જાણ્યે અજાણ્યે દિલથી દિલને સ્પર્શી પ્રસરતી રહેતી આમ અનેક પ્રસંગે અનુભવી છે. અમેરિકા આવી ત્યારે કોઈક લોકો એવું કહેતા કે તમને આ પરદેશીઓ સાથે મિત્રાચારી થાય પણ મિત્રતા નહીં. મારા અનુભવમાં એવું વિધાન પાયા વગરનું સાબિત થયું છે. અમુક મિત્રો સાથે છેલ્લા પાંત્રિસેક વર્ષોથી ગહેરી દોસ્તી રહી છે. એક વાત યાદ આવે છે કે એક આગંતુક ગામના મુખિયાને પુછે છે, “આ ગામમાં કેવા લોકો છે?” મુખી પુછે, “ભાઈ, તું આવ્યો એ ગામમાં કેવા લોકો હતાં?”

       વસંતના ફૂલોના વિવિધ રંગો આ ધરતીને, અને મિત્રતાની સંવાદિતામાં હસતાં ચહેરાઓ જીવનને, વૈભવશાળી બનાવે છે.

——————-

 

સૂકાયેલા આંસુ

Posted in સ્વાનુભવ by saryu on February 5th, 2012

સૂકાયેલા આંસુ

નિરાશા ; કારણ-પરિણામ

આ નિરાશાના અંધારે ઓરડે,
એકલતા દર્દની દીવાલમાં,
હિબકા ભરૂને હસુ બાવલી,

પ્રભુએ આપેલી  મને એક પરી,
શોધુ હું ક્યમ ગલી અંધારી.
બોલાવું તો ય  દૂર ગઈ સરી.

કોને કોસુ ને કોને  પરહરૂં!
મારી કિસ્મતનું પતંગિયું,
અન્ય કોઈ સંગમાં ઊડી રહ્યું.

પડતી આથડતી  અવકાશમાં,
ખુલ્લી બારી ને મન મુંજાયું,
હું જ  ખુલા દ્વાર જઈ ભીડાવું.

એક જ તણખો  કે આ દિલ જલે,
અચેતન જડને ઢંઢોળે.
એક દે નિશાની મમજીવને,
હું અહીં છું, જીવંત છું!

——–

સૂકાયેલા આંસુ

નિરાશા-કારણ અને પરિણામ.

થોડા સમય પહેલા જ હ્યુસ્ટનની સ્ત્રીઓને મદદ કરતી સેવા સંસ્થામાં મને નિર્ણાયક સમિતિમાં સભ્ય બનાવી હતી. મારા વારા પ્રમાણે એ અઠવાડીએ કોલનો જવાબ મારે આપવાનો હતો. અમે શહેરમાં રહેતી ગૃહસંસારમાં પીડિત બહેનોને મદદ કરતા. તેથી એ દિવસે, દૂરના રાજ્યમાંથી ફોન આવતા નવાઈ લાગી.
એ બહેન કહે, “હું મારી ભાણેજને માટે આપની સંસ્થાની મદદ માંગી રહી છું. મને બીજી સંસ્થાઓમાંથી નકારાત્મક જવાબ મળી ગયો છે. તમારી છેલ્લી આશા છે. મારી ભાણેજના પતિ હ્યુસ્ટનમાં છે.”
એ પછી મેં એમની હકિકત સાંભળી.

“રીમા પાસે આ દેશમાં રહેવા માટેનુ જરૂરી ગ્રીન કાર્ડ છે. બે વર્ષથી દેશમાં છે પણ થોડા સમયમાં એના ફોઈની સાથે હ્યુસ્ટન આવશે. એના પતિ અને પાંચ વર્ષની દીકરી ત્યાં રહે છે.” આ સાથે ઘણા સવાલો ઉઠ્યા પણ મેં વિચાર્યુ કે રીમાને અહીં કોઈ નથી જે મદદ કરે તેથી, ‘શહેરમાં આવી મને જણાવે’ એમ કહી એ સમયે વાત પૂરી કરી.

બે મહિનામાં રીમાની માસીએ મને જણાવ્યુ કે રીમા એના ફોઈ સાથે હ્યુસ્ટન આવી ગઈ છે. હું એને મળવા ગઈ ત્યારે રીમા જરા ધીમી લાગતી હતી અને એના ફોઇ જરા એના પર વધારે જવાબદારી લેવાનું દબાણ કરતા હતા. રીમાએ દેશમાં ફાર્મસીનો અભ્યાસ કરેલો છે એ જાણતા મારો વિશ્વાસ વધ્યો કે અહીંની પરિક્ષા પાસ કરી નોકરી શોધી શકશે. જોકે રીમા અને ફોઇ મારા ઉત્સાહમાં સાથ નહોતા પુરાવતા એથી મને મૂંઝવણ થઈ, જેનો સુજાવ આવતા મહિનાઓમાં મને મળ્યો.

રીમાના જીવનની કરૂણતા જાણવા મળી. એના ડોક્ટર પિતા વર્ષો પહેલા મૃત્યુ પામેલા. એકલી માના સહારે મોટી થયેલી. છએક વર્ષ પહેલા, એ ગ્રીનકાર્ડ લઈ ફોઈને ઘેર આવેલી અને સારા છોકરા સાથે લગ્ન થઈ ગયેલા. હ્યુસ્ટનમાં સાસુ-સસરા પણ સાથે રહેતા હતા. બે વર્ષમાં દીકરીને જન્મ આપ્યો. આ સમય દરમ્યાન, રીમાની અણઆવડત અને બેદરકારી ધીરે ધીરે વધતા જતા હતા. કુટુંબના માણસોને રીમા સામે ઘણી ફરિયાદો થતી હતી પણ એના મન મગજ પર ઉદાસિનતા છવાયેલી રહેતી જેની એને પોતાને પણ સમજ ન હતી. એ જાણે આસપાસ શું ચાલી રહ્યું હતું એ વિષે અભાન રહેતી.

રીમા બીજા કોઈની વાત કરતી હોય એમ ભાવરહિત બોલી, “મારી પરી ત્રણ વર્ષની હતી ત્યારે અમે બધાં દેશમાં મુલાકાત માટે ગયા. ત્યાં ગયા પછી મારા પતિ કહે કે મારે ત્યાં રોકાઈ જવું અને તબિયતનો ઈલાજ કરાવવો. મારા વિરોધ માટે મને ધક્કો મારીને એક બાજુ હડસેલી દીધેલી.  મારો પાસપોર્ટ વગેરે જરૂરી કાગળીયા લઈ ગયેલા જેથી હું અમેરિકામાં દાખલ ન થઈ શકુ, એ વાત બહુ મોડી મારા ધ્યાનમાં આવી.” આમ, એની બાળકી સાથે એનુ કુટુંબ હ્યુસ્ટન પાછુ ફર્યુ અને રીમા હવે બે વર્ષ પછી પરિસ્થિતિનો સામનો કરવા અહીં આવી ઉભી હતી. બીજે દિવસે રીમાનો પતિ, ફોઈના કહેવાથી મળવા આવ્યો અને દસ મિનિટમાં રીમાના હાથમાં એના વકીલનુ કાર્ડ પકડાવીને જતો રહ્યો.
ફોઈ રીમા માટે વકીલ રોકી થોડી વ્યવસ્થા કરી મારી સંભાળમાં મુકીને જતા રહ્યા.
અમારી સંસ્થાએ એને મદદ કરવાનુ સ્વીકાર્યુ. રીમાને ક્રુર રીતે તરછોડવામાં આવી હતી અને બાળકીને આંચકી લેવામાં આવી હતી. અમે એને સ્ત્રી આશ્રય સેવા સંસ્થામાં રહેવાની વ્યવસ્થા કરી આપી. શક્ય એટલી બધી મદદ શરૂ કરી દીધી. નોકરી શોધવામાં, એને અનેક ઓફીસોમાં લઈ જવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી. પણ મને રીમા વિષે ફરિયાદો આવતી કે સમય પર તૈયાર નથી હોતી કે કહેલી જગ્યાએ હાજર નથી હોતી, વગેરે. નમ્ર અને ગરીબ રીમા પર દયા પણ આવતી અને રોષ પણ આવતો. અભ્યાસ કરવા માટે પુસ્તકો લાવી આપ્યા જે સમય સુધી ખોલેલા પણ નહીં. પરિક્ષા માટેની તારિખ નજીક આવતા એની પાછળ પડીને તૈયારી કરાવી પણ પાસ ન થઈ. હવે મને ખ્યાલ આવ્યો કે કંઈક ખૂટે છે. એક સેવા આપતા માનસ ડોક્ટર સાથે મુલાકાત ગોઠવી આપી. નિરાશા ઊંડી ઘર કરી ગયેલી જેના કારણે નિત્યકર્મ અને સામાન્ય જવાબદારી પણ બરાબર નહોતી નિભાવી શકતી. કોઈ ભુલે પડેલ રસ્તેથી કે નાની મુશ્કેલીઓ આવતા, મારા ફોનની ઘંટડી વાગતી રહેતી.

આ દરમ્યાન એની દીકરીને મળી શકે, તે ઉપરાંત એના પતિને રીનાનો સ્વિકાર કરવા માટે હું ફોનથી વાત કરતી. વિવેકપૂર્વક એણે મને કહી દીધું કે જે વાત થશે એ એના વકીલ દ્વારા થશે. હવે આ પરિસ્થિતિ લાંબા સમય સુધી ચાલશે એ નક્કી હતું. રીમા માટે નોકરી શોધવાના પ્રયત્નમાં મને સફળતા મળી. એક ઓળખીતા દુકાન મેનેજર બહેને સંવેદના બતાવી રીમાને નોકરી આપી. એની પાસે કાર હતી નહીં તેથી મારા ઘર નજીક એનું રહેવાનું જરૂરી હતું. મારા લોકલ સમાચાર પત્રમાં જાહેરાત જોઈ મને માન્યામાં ન આવ્યુ, ‘કોઈ બહેનને મારા ઘરમાં એક રૂમ ભાડે આપવાનો છે.’ હું રીમાને લઈ તરત પહોંચી અને અમારી સંસ્થા આપી શકે એટલા ભાડામાં રીમાને રહેવાની જગ્યા મળી ગઈ. સવારમાં એને લેવા જતાં બરાબર તૈયાર થઈ હોય તેવા ઓછા દિવસો, ક્યારેક ઉઠતાં મોડુ થઈ જાય તો કોઈ વખત વસ્તુઓ શોધવામાં મોડુ થઈ જાય.
રીમા પાસે કાર ચલાવવાની પરવાનગી હતી. અમારા પાડોશમાં એક નાની કાર વેચવા માટે મુકાયેલી એ જોતા મેં તપાસ કરી અને રીમાની મુશ્કેલીની વાત સાંભળ્યા પછી એ ભલા લોકો સસ્તા ભાવમાં વેચવા તૈયાર થયા હતા. નિયમ પ્રમાણે, અમારી સમિતિના સભ્યો કાર લેવા માટે પૈસા આપવા તૈયાર નહોતા પણ ઘણી સમજાવટ પછી, રીમાએ શક્ય બને કે તરત હપ્તા ભરવા એવું નક્કી કરી, કાર ખરીદવાની સંમતિ મેળવી. આ પહેલા ક્યારેય બન્યુ ન હતુ અને શંકા છે કે ભવિષ્યમાં બનશે પણ નહીં. રીમા કાર તો બરાબર ચલાવતી પણ કોઈ વાર સવારે, “મારી ચાવી નથી મળતી.” કે રાતના અગ્યાર વાગે કામ ઉપરથી નીકળતા, “મારી ગાડી ચાલુ નથી થતી.” જેના જવાબમાં હું કહું કે, “ગાડી ક્યા ગીયરમાં છે એ મને કહે.” “ઓહ! હાં ડ્રાઈવમાં હતી.” કહેતા જરા હસવાનો એનો અવાજ સંભળાય.
એ મનથી આનંદમાં રહે એના પણ ઉપાય પણ હું વિચારતી રહેતી. વકીલની અરજીથી એ દિવસ આવ્યો જ્યારે રીમા એની દીકરીને મળવા જવાની હતી. એણે રમકડા તો લઈ રાખ્યા હતાં. એ દિવસે પોતે નવા વસ્ત્રો પહેરીને મારે ઘેર આવી ગઈ હતી. એના પતિએ એના ઘરથી નજીકના શોપિંગમોલમાં મળવા માટે બોલાવ્યા હતાં જે અમારા ઘરથી કલાક દૂરની જગ્યા હતી. સલામતીના વિચાર સાથે, મારા પતિ અમને કારમાં લઈ ગયા. બે વર્ષથી એણે પોતાની બાળકીને જોઈ નહોતી. પિતા પુત્રીને નજીક જોતા, રીમાના મુખ પર ભાવો બદલાતા હું જોઈ રહી. એ રડી પડશે એવું લાગ્યું. અમે સામાન્ય વાતચિત કરી એ ત્રણેને એક જગ્યાએ બેસવાનુ સૂચન કર્યુ. અમે દૂરથી જોઈ રહ્યા હતા કે એ પાંચ વર્ષની બાળકી એના પિતાથી જરા પણ દૂર ખસવા નહોતી માંગતી અને રીમાથી બને તેટલી દૂર બેસવા પ્રયત્ન કરતી હતી. રીમાને કેટલું માઠું લાગતુ હશે એ વિચારથી અમારૂ દિલ દ્રવતુ હતું. હુકમ પ્રમાણે કલાકનો મુલાકાતનો સમય આપવામાં આવેલો હતો. જેમતેમ સમજાવી પિતાએ મા-દીકરીને એકાંત આપ્યુ. પહેલા તો એ રડતી હતી પણ રીમાએ એને રમકડાં આપી ખુશ કરી અને થોડા સમય પછી એ બન્ને ચાલતા સાથે ગયા.

જ્યારે પાછા ફર્યા ત્યારે બાળકીના મુખ ઉપર હાસ્ય જોઈ અમને સારૂ લાગ્યુ. કારમાં મેં રીમાને એ વિષે આનંદ વ્યક્ત કર્યો ત્યારે એ કહે, “બધો વખત એ એના પિતાની જ વાતો કરતી હતી અને ઉદાસ હતી. એ પહેલી વખત હસી જ્યારે એણે એના પિતાને ફરી જોયો.” આ વાત કેટલી પીડાજનક હતી એ માંનુ દિલ જ સમજી શકે. પછી દરેક મુલાકાતમાં રીમાને એવો જ અનુભવ થતો રહ્યો.

પાંચ મહિનાઓ પસાર થઈ ગયા. રીમાની નોકરી પરથી પણ ફરિયાદો આવતી. પોતાના બીલ ભરવા વગેરે પણ એ જવાબદારીપૂર્વક નહોતી કરી શકતી. એના પતિને ફરી રીમા સાથે સંસાર માંડવો નહોતો. એનુ કારણ રીમાની માનસિક અવસ્થાનુ હતું, પણ જે રીતે એને તરછોડવામાં આવી એ અમાનવિય હતું. છૂટાછેડાના પરિણામમાં, બાળકી પિતા પાસે રહી અને રીમાને મળવાની પરવાનગી મળી. થોડા ડોલર મળ્યા જેમાથી નાની રકમ બાળકીના ખર્ચા તરિકે આપવાની રીમાને જવાબદારી અપાઈ. અહીં દરેકને લાગે કે ક્યાં ન્યાય છે! પણ, બુધ્ધીનુ પ્રભુત્વ દરેકના જીવનમાં મુખ્ય ભાગ ભજવે છે. એના કોઈ મિત્ર નહોતા જે આવીને એની ક્ષમતાની સાબિતિ આપી શકે. જે તે નિર્ણય સ્વીકારવો રહ્યો.
હું એને કહેતી કે, “તારો આ પ્રયત્ન વ્યર્થ નહીં જાય. દીકરી સમજણી થશે ત્યારે એને સમજાશે કે એની માંએ એને પાછી મેળવવા પ્રયત્ન કર્યો હતો અને કુદરતના ન્યાય પ્રમાણે તને શોધતી આવશે.”

એને અમે તેના કુટુંબ સાથે જઈને રહેવાની સલાહ આપી. પોતાની કારમાં બધો સામાન ભરી, અમારા ડ્રાઈવ-વેમાં મુકી રીમા ફોઈને ઘેર ગઈ. કોઈ વસ્તુ ન ફેંકવાની આદતને લીધે મહિનાઓ પહેલા ભરેલી વસ્તુઓ એમ ને એમ પડેલી હતી. હવે કાર વેચવાની મારી જવાબદારીને લીધે, વસ્તુઓ ઠેકાણે પાડી કાર વેચી શકી. એણે ખાલી સો ડોલર અમારી સંસ્થાને હપ્તામાં ભરેલા. એની દયનિય દશાને ધ્યાનમાં લઈ કારના પૈસા પણ મેં એને આપ્યા. એ સાવ ભૂલી ગયેલી કે ખરીદવાના ડોલર અમારી સંસ્થાએ આપેલા. સમજણ પાડ્યા પછી એણે અમારી સંસ્થાનો, આટલી બધી રીતે મદદ કરવા માટે, આભાર માન્યો.
પછી,એક વખત દીકરીને મળવા આવી શકી હતી. આવવા-જવાના ખર્ચાની દ્રષ્ટિએ ફરીથી મુલાકાત શક્ય ન હતી.

એ દિવસે અમારા ઘેર લગ્નપ્રસંગની ધમાલ હતી એવામાં રીમાનો ફોન આવ્યો.
“દીદી! તમારી સલાહ પ્રમાણે દેશ પાછી જઈ રહી છું. મારી બાળકીને મળવાનુ શક્ય બનાવવા બદલ તમારો ખૂબ આભાર.” એના માટે પ્રાર્થના સિવાય હવે હું કશુ નહીં કરી શકુ, એવો કરૂણ ભાવ મન પર છવાયો.
મદદ કરતા હાથ અમુક હદ સુધી લઈ જાય પછી પરિસ્થિતિમાંથી બહાર નીકળવા માટે ત્રાસિત વ્યક્તિના પોતાના આત્મબળ અને આત્મજ્ઞાન પર સફળતા આધારિત છે.

———-

kamal

Posted in સ્વાનુભવ by saryu on April 29th, 2011

Kamal

I was on my way to meet Kamaljit Kaur at the County Women’s Shelter to teach English. Kamal met me at the door wearing a simple outfit, a salwaar-kamiz. My first thought was, “Oh! She looks like a film star playing a sad role in this grim place.” We were told to sit in the computer room. She was ready with paper and pen. I know Hindi, which is the national language of India. Kamal informed me that she knew Punjabi and a little Hindi. So, in the circle of three languages our sailing started.

My good friend Charu, a devoted volunteer member of our domestic violence prevention organization, had been helping Kamal for a week. Charu had been called to the shelter because this victim did not know much English. Her case was presented at our meeting, which is where I came to know of her situation.

Kamal was from a small village in Punjab, India. She was from a middle class family and considered herself quite privileged. With her good looks she was sure to get a good husband. But she was 24-years-old and still unmarried. Finally one offer came. The young man was not very educated and was supported by his older brother in America. She did not have a good feeling about him but she was told, “In America everybody is rich and you can help bring your siblings to the U.S.A.” She did not have any choice. Her wedding with Balkhaar was celebrated.

Her married life started in an apartment with Balkhaar, his older brother, his wife and their three children. She got along very well with the family members but dealing with Bal was very difficult. Bal was driving trucks in his brother’s business. He was very rough with her. By the end of their third year of marriage, she was the mother of two daughters. They had moved into a house purchased by her brother-in-law. She had learned to answer the telephone and how to get help dialing 911. Her teenaged niece was a good help. Bal was treating her badly in front of the children, so they were very sympathetic to Kamal. The older brother, who was prominent in the Sikh temple, and his wife tried to advise Bal about right and wrong, but he was drinking too much and was too stupid to change his behavior.

That was her fifth year with him and she was pregnant again. He used to beat her, leaving bruises on her body. Whenever she went to the doctor, Bal would not leave her alone, saying, “She does not speak English.” She used to communicate silently with the nurse, who would respond with a sympathetic look but could not do anything more.

The baby boy was not even three months old when she had to dial 911. That Sunday afternoon no one else was home except Bal and her three small children. Bal was somewhat drunk. He forced himself on Kamal and hit her badly when she resisted. Afterward he fell asleep. Kamal was trembling with frustration and anger. She gathered the courage and picked up his cell phone. She stepped outside the door and dialed 911. In her broken English and with a quivering voice, she asked for help. She was advised to wait outside the door. When the police came they told her to collect her crying children. They left in the police car while Bal was still asleep.

It was around eight o’clock when they finished recording her case. She was told that she would be taken to the Women’s Shelter.  She could not understand. “What is a shelter?” She and her children were taken to some remote secluded place. Holding her children tight, she wondered where they were taking them!

Finally, they arrived at a building. Upon entering, she saw some kind ladies and breathed again as tears shined in her bewildered eyes. That night they managed to help her sleep. The next morning my friend Charu was called to be her mentor/advocate. Our organization members were in tears when they heard about her plight.
She did not eat meat, fish or eggs. Kamal was so nice with all the helpers in the shelter that her needs were fulfilled gladly. When I went to see her, she had been there for only a few days, but her warm interaction with the people around her was touching. We talked for more than an hour. I helped her to fill out several forms and many details of her case. I also helped her with the applications for new passports, food stamps and forwarding mail.
Kamal proved to herself that she could take care of the children well on her own. One night in the shelter, her little boy got sick. One worker drove them to the hospital. She handled the situation calmly and with confidence. We were proud of her. In that hidden place she experienced freedom! The birthdays and Diwali were celebrated with unknown, but kind, people.

The study sessions were full of conversations tinged with tears, smiles and laughter. She told me about one sick joke played on her by her husband. They had an old-fashioned sword in the house. She and all the kids were in the dining room. “Bal came with the sword and chased after me. I was not sure how serious he was! Finally he tackled me, pushed me down on the table and held the sword near my neck. I thought he was going to kill me. The children were screaming. He released me and was smiling at my humiliation.”

I explained the value of different coins because she was never given any money. She always carried a purse to the store. One day someone stole her purse and slipped away. The people around her were panicked but she started laughing, “Oh poor guy! He will not find any money in there.”

The district attorney was helping on her case. Charu had gone to their house with a police officer and collected Kamal’s personal belongings and her jewelry. Kamal was protected by law but whenever I took her to the post office for the passport applications or any public place, the fear on her face was obvious. She would look around, and if she saw a remotely familiar car, she would try to hide.

Kamal’s sister-in-law tried to convince her to come back home. Their community got involved to resolve the conflict. Her mentor Charu was constantly in communication with her brother-in-law. One night, Charu got a call to meet the leaders of their temple. She went and asked for some security on behalf of Kamal, which was denied. The court date was set to put her abusive husband in jail for a long time. He had a few other illegal acts on his police file as well.

On the day of the hearing Charu was in the lawyer’s office with Kamal. A coworker and I were waiting at the courthouse when two men arrived. The older one was wearing his white ethnic garb and turban, while the other one wore a blue jacket and jeans and a chip on his shoulder.  We had time to measure him up before court commenced. Charu had to come alone because she could not convince Kamal to come to the trial. Eventually, Bal was put in jail.  But he kept on requesting to see Kamal.

Now what? She had no possibilities of supporting herself. With three small children she had been in the shelter for the last eight months. Bal was home after spending three months in jail. Her sister-in-law was asking her to come back. She was saying, “Bal has changed after this experience. Everything will be alright.” All of us believed that she would suffer the same way as before if she went back to him, so she was quiet about her thoughts of moving back. She said she wanted to apply for U.S. citizenship, but when I went to pick her up to go apply, she said, “Oh, I forgot.” Very unusual! She got ready and we were on our way. But all of a sudden she said, “That is my husband’s van. Please turn around. I don’t want to go.” That was Friday and I could not understand her reluctance till Monday.

On Monday morning her caseworker called to say, “Kamal has packed her things and is about to be picked up by her sister-in-law.” Charu talked to Kamal. “This is not the right decision but if any time you need help, we are here. Take care.” The emotional voice responded, “Thank you, Auntie, I will never forget.” After ten days when she called we asked her to come and collect her jewelry. She came with her niece and spoke a few words and left. Her helpless face brought tears in our eyes.

Statistics shows that the domestic violence victims go back to their abusers as many as seven times.

Within two months we heard that Kamal was back in the shelter. Bal had behaved for a few days, but again the abuse and control started. In her desperate condition she came up with a plan to escape from him.

Kamal approached her husband when he was in a good mood. “Why don’t you take me to the District Attorney’s office so I can take back the complaint against you.” The next day, Kamal, Bal, and the kids piled into the car. She carried a heavy diaper bag. At the office she went inside with the children and the bag. He waited outside. Kamal did not have to explain much to the attorney because she had been handling her case for several months. When an officer showed up at the gate instead of Kamal;  Bal immediately realized the situation and quickly drove away.

Bal was put in the jail again.

We arranged for her trip to India. Charu received her calls from India periodically. She was in good spirits and had not given up the desire to come back to the USA and settle here.

Epilog: Almost two years have passed. Her ex keeps on asking her to come back, but she refuses – she is not afraid of him anymore. She called from New York one day, “Auntie! I am staying with a kind Punjabi family and working in their store. After six months my mother will bring the children here, and she will help me to care for them while I work.”

We wish her well with a smile.
—————

કમલ….એક સત્યકથા સરયૂ પરીખ

હું એ દિવસે કમલજીત કૌરને મળવા જતી હતી. કમલ, ઘરનાં ત્રાસથી બચવા, સ્ત્રી આશ્રય ગૃહમાં રહેવા આવી હતી. એ મને દ્વાર પાસે મળી. સાદા સલવાર-કમીઝ પહેરેલા હતા, પણ એને જોતા જ મને થયું, “જાણે કોઈ ફીલ્મની અભિનેત્રી અહીં સામાન્ય પાત્ર ભજવવા આવી છે.” હું એને અંગ્રેજી શીખવવા અને દુખાયેલી લાગણીને સાંત્વના આપવા આવી હતી. એ પેન અને કાગળ લઈને તૈયાર હતી પણ પહેલી રૂકાવટ એ આવી કે એને હિન્દી ખાસ નહોતુ આવડતુ અને મને પંજાબી નહોતુ આવડતુ. ત્રણ ભાષાના વર્તુળમાં અમે હસીને લાંબા પ્રવાસની શરુઆત કરી. સૌથી મજાની વાત એ હતી કે મારા સહ કાર્યકર અને કમલના મુખ્ય મદદગાર ચારુશી, આફ્રીકામાં રહેલા હોવાથી ગુજરાતી હિન્દી ભેળવીને બોલતા. પણ થોડા પરિચયમાં જ ચારૂશી કમલના વિશ્વાસુ ‘આન્ટી’ હંમેશને માટે બની ગયેલા.

ચારુશીએ, અમારા ઘરત્રાસથી બચવા મથતી એશીયન સ્ત્રીઓને મદદ કરતી સંસ્થાની બેઠકમાં, કમલજીતની કહાણી બે દિવસ પહેલા કહી સંભળાવી હતી. કમલ પંજાબના ગામમાં સારા ઘરમાં ઉછરેલી. દેખાવડી હોવાથી સારો વર મળી જશે એ કલ્પનામાં ભણતર પર ઓછુ ધ્યાન આપેલ. ચોવીશ વર્ષની ઉંમર થઈ જતાં ઘરમાં બધાને ચિંતા થવા લાગેલી. એમાં અમેરિકાથી માગું આવ્યુ. ઉમેદવાર ખાસ ભણેલો નથી, ભાઈના ધંધામાં નોકરી કરે છે. કમલને ઠીક ન લાગ્યો, છતાં પણ “અમેરિકા જવા મળશે અને ત્યાં તો બધા પૈસાદાર હોય…ના પાડવાની શક્યતા જ નથી.” વગેરે સમજાવટ સાથે બલખાર સિંઘ સાથે ધામધુમથી લગ્ન લેવાયા.

કમલના સંસારની શરુઆત એક એપાર્ટમેન્ટમાં પતિ, જેઠ-જેઠાણી અને તેના ત્રણ બાળકો સાથે, ટેક્સાસ, યુ.સ.એ.માં થઈ. કુટુંબી જનો સાથે રહેવામાં એને જરાય વાંધો નહોતો પણ પતિની કનડગત સમય સાથે વધતી રહી. પહેલા ત્રણ વર્ષમાં બે દીકરીઓની માતા બની ગઈ. એના હસમુખા સ્વભાવથી બને તેટલી વ્યથા છુપાવતી. સાથે જેઠની તેર વર્ષની દીકરી પાસે નવુ શીખી રહી હતી. ફોન પર વાતચિત, ૯૧૧ નંબર થી કેવી રીતે મદદ મેળવવી અને ખરીદી કરવી વગેરે, જાણી લીધેલ.

જેઠના નવા મોટા બંગલામાં બધાં રહેવા ગયા. અમેરિકામાં આવ્યે અને ગ્રીન કાર્ડ મળ્યે લગભગ સાડાચાર વર્ષ થયા હતાં અને ત્રીજા બાળકની મા બનવાની હતી. એના શરીર પર નીશાનીઓ બલખારના જુલમની ચાડીઓ ખાતી પણ કોણ બચાવે? જેઠ-જેઠાણીની સલાહ એ જડ અને વિફરેલ બલખારને અસર નહોતી કરતી. ઘણા કુટુંબોમાં સ્ત્રીઓને ધણી ગમે તે રીતે રાખી શકે એ સ્વાભાવિક રીતે સ્વીકાર્ય હોય છે. તેથી ઘણી ગેરવર્તન તરફ આંખ આડા કાન કરવામાં આવતા. જેઠનુ ગુરુદ્વારામાં નામ મોટું છતાં ય, મુખ્ય વ્યક્તિને કાને કમલ પર થતાં જુલમની વાત આવતા બલખારને ચેતવણી આપી હતી.

પુત્ર જન્મનો આનંદ લાંબો ન ટક્યો. દીકરો હજી બે મહિનાનો જ હતો અને એ રવિવારની બપોરે ઘરમાં કમલ, બલખાર અને બાળકો જ હતા. જરા પીધેલ બલખારે કમલ પર જબરજસ્તી આદરી. કમલના વિરોધ પર એને મારી અને પોતાનુ ધાર્યુ કરી ઉંઘી ગયો. કમલ મ્હાણ ઉભી થઈ અને રડતાં બાળકોના અવાજને જોરે હિંમત એકઠી કરી ફોન ઉઠાવી બારણાં બહાર જઈ ૯૧૧ નંબર જોડ્યો. પોલીસની રાહ જોતી ધ્રુજતી બારણાં પાસે ઉભી રહી. પોલીસના રક્ષણ નીચે ત્રણે બાળકોને લઈને ઘરની બહાર નીકળી ગઈ. એની પરિસ્થિતિ વિષે તપાસ લખાણ કરતા રાતના આઠેક વાગ્યાનુ અંધારુ થઈ ગયું. એને કહેવામાં આવ્યુ કે, ‘તને “શેલ્ટર”માં લઈ જશે.’ એને અનેક પ્રશ્નો સતાવે, “શું જગ્યા હશે?” લાંબો અંધારો રસ્તો જાણે ખુટતો જ નહોતો. ત્રણે બાળકોને પકડીને મોટી આંખોથી, “ક્યાં લઈ જાય છે?” એનો તાગ કાઢવાનો વ્યાકુળતાથી પ્રયત્ન કરતી રહી. અંતે શાંત જગ્યામાં, નામ નિશાન વગરના મકાનમાં બે ચાર લાલ બટન દબાવી, બે બારણા પાર કરી કમલને બાળકો સાથે અંદર લઈ ગયા. બે બહેનોએ એને હસીને અંદર બોલાવી ત્યારે એણે ફરી શ્વાસ લીધો અને આંખોમાં આંસુના મોતી ચમક્યા. રાત સરખી વ્યવસ્થા સાથે પસાર થઈ ગઈ પણ ભાંગીતુટી અંગ્રેજીથી હકિકત જાણવી ત્યાંનાં કર્મચારીઓ માટે અશક્ય હતુ. સવારમાં અમારી સંસ્થા પર ફોન આવ્યો અને ચારુશી મદદ માટે પંહોચી ગયા. પોતાના દેશના પ્રેમાળ અને હોંશિયાર બહેન પાંસે એણે વિશ્વાસથી વાત કરી. પોલીસ અમલદારને સાથે લઈ જઈ કમલનો જરૂરી સામાન અને ઘરેણાં એના ઘેરથી લઈ આવ્યા.
કમલ શાકાહારી હતી અને એની બીજી ખાસ જરૂરિયાતો સ્નેહપૂર્વક પુરી પાડવામાં આવી કારણકે દરેક સાથે એનો વ્યવહાર પ્રેમાળ હતો. ચારુશી લગભગ દરેક વખતે અને હું ક્યારેક, એને માટે પરોઠા વગેરે બનાવીને લઈ જતાં.

અમારો મુલાકાતનો સમય આંસુ અને હાસ્યથી તરબતર હતો. એક દિવસ એના પતિએ કરેલી ક્રૂર મશ્કરીની વાત કહેલી. એમના ઘરમા એક જુની તલવાર હતી. કમલ પોતાના અને જેઠના બાળકો સાથે બહારના રૂમમાં હતી ત્યાં ઓચિંતા જ બલખાર તલવાર લઈને કમલ પાછળ આવ્યો. એનો ઈરાદો ખબર ન પડતા, કમલ દોડી પણ એને પકડી ટેબલ પર નમાવી તલવાર ગળા પાસે ધરી. કમલ કહે, “મને થયું કે મને મારી નાખશે!” બાળકો બુમો પાડતા હતા. અંતે છોડી, કમલની માનહાનિ પર હસતો હસતો જતો રહ્યો.

કમલને મેં પૈસાના સિક્કાઓનો બરાબર પરિચય કરાવ્યો કારણ એને પૈસા આપવામાં નહોતા આવતા. એ ખરીદી કરવા ઘરનાની સાથે જાય ત્યારે સારી પર્સ લઈને જતી. એક દિવસ શોપીંગ કાર્ટમાંથી કોઈ પર્સ ઉપાડી ગયું. આસપાસના લોકો ગભરાયા પણ કમલ, “બીચારાને એક ડાયપર સિવાય કશુ નહીં મળે,” એ વિચારથી હસવા માંડી.
એક આશ્ચર્યની વાત એ જાણવા મળી, જ્યારે બાળકોની અટક  હું લખવા ગઈ તો કમલ મને કહે, “દીકરીઓની ‘કૌર’ અને દીકરાની ‘સિંઘ’.”  એને કેમ સમજાવું?  “અહીં બધા બાળકોની એક અટક ન હોય તો તકલિફ થઈ જશે!”  તો કહે, “પણ જન્મપત્રિકામાં એ રીતે જ લખાવેલ છે.” વાહ! અમેરિકામાં રહેવાનુ અને રીત દેશની પકડી રાખવાની.

આશ્રયગૃહમાં આવ્યાને ત્રણ અઠવાડીયામાં જ અરધી રાતે એના દીકરાની તબિયત બગડતાં એક કર્મચારી સાથે બાળકને હોસ્પીટલ લઈ ગઈ અને સ્વસ્થતાપૂર્વક પરિસ્થિતિ સંભાળી. સંસ્થાના ત્રસ્ત સભ્યોના ખર્ચની વ્યવસ્થા ગવર્નમેન્ટની મદદ અને સંસ્થાના ભંડોળથી થતી હોય છે. આશ્રયગૃહમાં રહેવાના સમયની પાબંધી હોય છે પણ કમલ માટે બધાને વિશિષ્ટ સહાનુભૂતિ હતી. તે પહેલા આઠ મહિના અને પછી બે મહિના રહી. જન્મદિવસો અને દિવાળી અજનબી પણ સહાનુભૂતિવાળા લોકો વચ્ચે ઉજવાયા.

જેઠાણી ફોન પર એને પાછી આવી જવા સમજાવતી કારણકે ઘરની આબરૂનો સવાલ હતો. કમલના જેઠ અને ગુરુદ્વારાના મુખ્ય માણસો સાથે વાટાઘાટ કરી કમલને પાછી વ્યવસ્થિત જીવનમાં ગોઠવવા, અરે! રાતના દસ વાગે મળવા અને ચર્ચા કરવા બોલાવે તો પણ જઈને, સુલેહ કરાવવા માટે ઘણા પ્રયત્નો કર્યા. આ બાજુ સરકારી વકીલની મદદથી કમલ અને બાળકોની સલામતીની તકેદારી લેવાતી હોવા છતાં પણ કમલની બીક ઓછી નહોતી થતી. કામ માટે હું બહાર લઈ જાઉં ત્યારે સતત ચારે બાજુ જોતી રહે અને જરા પણ પતિની કાર જેવી કાર દેખાતા મોં છુપાવી દેતી.

કોર્ટના દિવસે અમે બે સહકાર્યકરો ચારૂશી અને કમલની રાહ જોતા ઉભા હતાં. ત્યાં બે ભાઈઓ એ જ જજ વિષે અમને હિંદુસ્તાની જાણી પૃચ્છા કરતા હતાં. અમને ખબર પડી ગઈ કે શીખ પાઘડીમાં મોટો ભાઈ અને જીન્સના પેન્ટ અને જેકેટમાં હીરો!, બલખાર છે. ચારુશી એકલા આવ્યા કારણ કે કમલ વકીલની ઓફીસ છોડી કોર્ટમાં આવવા તૈયાર જ ન થઈ. બલખારને બીજી પણ અમુક કાનૂની મુશ્કેલીઓપોલીસ રેકોર્ડમાં હતી. એને જેલની સજા થઈ.

પણ હવે શુ? એના તરફથી કમલને પૈસા નહોતા મળવાના. પોતે નોકરી કરી શકે એવી કેળવણી નહોતી.
ત્રણ મહિનામાં બલખારને ભાઈ જેલમાંથી ઘેર લઈ આવ્યો હતો. કમલની જેઠાણી કહેતી રહેતી, “તું પાછી આવી જા. બાલ જેલની હવા ખાઈને બદલાયો છે.” અમને એ બાબત વિશ્વાસ નહોતો તેથી અમે કમલને પાછા ન જવાની સલાહ આપી. ત્યાર પછી એ બાબત અમારી સાથે વાત નહોતી કરતી. પાછા ભારત જ્તાં પહેલા અમેરિકામાં સીટીઝનશીપ માટે અરજી કરાવી દેવાનુ નક્કી કર્યુ.  આ બધો ખર્ચ અમારી સંસ્થા અને શેલ્ટર પર નિર્ભર હતો. શુક્રવારે નક્કી કરેલા સમયે હું કમલને લેવા ગઈ. મને જોઈને કહે, “અરે! હું ભુલી ગઈ.” મને માન્યામાં ન આવ્યુ. અમે તૈયાર કરેલ અરજી વગેરે લઈને નીકળ્યા. આગળ જતાં ગભરાઈને બોલી, “મારા પતિની કાર નજીકમાં છે. મારે ક્યાંય નથી જઉં, પાછા ફરીએ.” મને ખબર ન પડી કે એને અરજી કેમ નહોતી કરવી!

રવિવારે ચારુશી એને મળવા ગઈ ત્યારે કમલ જરા શાંત લાગી. સોમવારે સવારમાં આશ્રયગૃહમાંથી ફોન આવ્યો, “કમલ સામાન બાંધી, જવા તૈયાર થઇ ગઈ છે અને એના જેઠાણી લેવા આવી રહ્યા છે.” હવે તો “સંભાળીને રહેજે. પ્રભુ રક્ષા કરે.” એ કહેવા સિવાય બીજી કોઈ સલાહનો અર્થ નહોતો. બે અઠવાડીએ ચારુશી પર ફોન આવ્યો ત્યારે થોડી વાતચીત પછી કહ્યું કે, “આવીને તારા ઘરેણાં લઈ જજે.”  દિવસો પછી જેઠની દીકરી સાથે આવી. એને જોઈ ચારુશીની આંખ ભીની થઈ ગઈ. કરમાયેલી અને થાકેલી લાગતી કમલ નજર મિલાવ્યા વગર જવાબ આપતી હતી. ચિંતિત નજર એને જતી જોઈ રહી.

સમાચાર આવ્યા, “કમલ આશ્રયગૃહમાં પાછી આવી ગઈ છે.” હજી તો બે મહિના પણ પૂરા નહોતા થયા અને બલખાર કાયદાથી બંધાયેલો હતો તો પણ મારજૂડ કરી બેસતો. દિવસે દિવસે હેરાનગતિ વધવા માંડી. હવે એણે હોંશિયારીથી રસ્તો કાઢવાનુ વિચાર્યુ. એક દિવસ એ ખુશ હતો ત્યારે કમલ કહે, “તું મને વકીલની ઓફીસમાં લઈ જાય તો તારા સામેની ફરિયાદ પાછી ખેંચી લઈએ.” બલખાર તૈયાર થઈ ગયો. કમલ ત્રણે બાળકો અને ભારે ડાયપરબેગ લઈને વકીલની ઓફીસમાં ગઈ અને બલખાર બહાર કારમાં રાહ જોતો બેઠો.  વકીલ મહિનાઓથી કમલનો કેઈસ સંભાળતી હતી તેથી પરિસ્થિતિ સમજતાં એને જરાય વાર ન લાગી. કમલને બદલે પોલીસ ઓફીસરને બહાર આવતો જોતાં એ પલાયન થઈ ગયો.

કમલ અને બાળકોને ભારત મોકલવા માટે કોઈ ઉદાર માણસોની મદદ મેળવી ટીકીટની વ્યવસ્થા કરાવી આપી. એને પરદેશમાં પોતાના સ્વજનો આપે એનાં કરતાં પણ વધારે મદદ, સંભાળ અને સહાનુભૂતિ મળ્યા. ભારત ગયા પછી પણ એની અમેરિકા આવવાની અને ડોલર કમાવાની ઈચ્છા કાયમ હતી.

લગભગ બે વર્ષ પછી ન્યુ યોર્કથી કમલનો ફોન આવ્યો કે, “આન્ટી, હું અંહી એક સારા પંજાબી કુટુંબની મદદથી રહુ છુ અને એમના સ્ટોરમાં કામ કરું છું. થોડા સમય પછી મારા મમ્મી બાળકો સાથે આવશે અને મારી સાથે રહેશે.” એક સંતોષસભર પ્રસન્નતા સાથે અમે કમલને શુભેચ્છા પાઠવી.

કમલ

ઝંખવાયેલો   ચાંદ ને  સાથે    સૂની ત્રણ તારલીઓ
ત્રસ્ત આજ આકાશ ને સરતી  ઝરઝાંખી વાદળીઓ

કળી   હતી  એ ક્યાંયે,   આવી  દૂર દેશ   ખીલવાને
અબુધ   ઝાલિમ  માળી   ફેંકે    શર  કંટક ઝીલવાને

અધરો   બંધ  કરે   ને ખોલે,   કઈ   ભાષામાં   બોલે?
કેમ   કરીને   અણજાણ્યામાં   ઘરની સાંકળ    ખોલે?

કથની  અશ્રુ    દ્વારે   દોડે   ચિંતિત    ચિત્ત  ચકરાવે
દુધપીતા   રડતાં    બાળકને   કેમ   કરી   સમજાવે?

હાલ   જિગરની   ફાટી   ચાદર   ધીરજથી    સંભાળે
નૈન    હસીને  સંવેદનશીલ   પ્રેમની   ભાષા  બોલે

———–

 

 

Smile Again

Posted in સ્વાનુભવ by saryu on February 16th, 2011

Smile Again

I saw her in the early evening light, waiting at the corner store. Her head was covered with the head band, or hijab.  I pulled up in my car, and we greeted each other as she opened the passenger door and got in. She seemed nervous as I was driving her to the Literacy Council’s location. Even though she had an engineering degree from her country, she spoke in broken English. Selma thanked me with a guarded smile for picking her up.

For the past one year her life had been in turmoil. I could see the sadness on her pretty face. I started teaching her English, and at the same time she gained confidence and trust. As a domestic violence victims’ advocate, I knew about her plight but she wanted to tell her story in her own words:

“My wonderful Teacher! The mountains of Syria seem so far away. The little girl who was called princess by her parents – sounds like it was in another lifetime. I was in high school when Shabir started paying special attention to me. Shabir was my first cousin but due to a family feud we kept away from each other. Our attraction blossomed in college. He became a dentist and I became an Engineer. When we announced our intention of getting married, our fathers gave in and both brothers’ families resumed their relations. Everything was like a dream.

After Shabir possessed me, his next obsession was to go to America. My opinion did not matter. He got his H1 visa and we came to Texas. My life was limited in the tiny apartment. I looked and felt out of place. Due to my visa status I could not get a job. Shabir, without a state license in dentistry, was working with very low pay. He used to come home frustrated and would find any reason to beat me.


In time, someone gave him the idea that if he married a U.S. citizen, his life would be so much easier. Then that obsession took over his thinking. I started wondering when he stayed out longer hours. Whenever I asked any question he raised his hand and told me to shut up. Then he started mumbling about divorce and shipping me back home. That would deeply hurt my family’s reputation in our community. Here I had casually met one or two families where Muslim traditions were followed religiously. I would not dare to share my domestic troubles with them. I was taught that a good woman always obeys her husband and serves him pleasantly.  Shabir would not tolerate any objections from me.

That day he was determined to get hold of my passport. He yelled and slapped me and ordered to hand over the passport. He threatened me with a knife. I ran into the bedroom, shut the door and dialed 911. Briefly I explained what was going on and left the phone on. He was quiet for a while so I opened the door and ran outside of my apartment. He came after me and started to drag me along the side-walk and up the steps. He heard the police car and let go of me. He approached the police as if nothing was going on but they could see the fear in my eyes and bruises on my body. They asked him to go and sit in the police car. While he was passing by me, he told me in my language, “I will find you and kill you.”

I was taken to the police station. After all this, I was afraid for my life and would not dare go back to our apartment. I was given a few pamphlets of different organizations and shelters. My English was very weak and I was so nervous that my speech was not understandable. One voice, speaking in Arabic, replied the next day. That lady was a volunteer, willing to help me. My day began with talking to the strangers and sharing my very personal life. Although, I was in an unknown place and among unknown people, I felt safe. Their confidence helped me to feel that I had some right to be happy too.

I went to many different offices and met many people. I was pleasantly surprised to see total strangers actually believing in me, ready to help me! I never wanted to face Shabir. I was afraid of him and at the same time I despised him. I was only 31 years old and he had destroyed my life. The court forced him to pay me a small amount monthly, and divorce proceedings were slow to progress due to many complicated issues. The future seemed dubious. Fortunately, my advocate found a middle eastern family who needed a housekeeper.”

Selma’s host family lived in my neighborhood but she preferred that I pick her up and drop her off at the corner drug store. She got a special visa available for domestic violence victims, so she could stay here and work.  She did not want anyone finding out where she was staying. She kept in touch with her family and a few of us by cell phone. She maintained good relations with her host family and lived with them for more than one year until she moved into her own apartment.

I always felt that if she kept her traditional look wearing a hijab, it might be difficult to find a job. I also believe that it is a good idea to assimilate with the society in which you live, but without compromising our principles. Covering one’s head had its purpose under certain circumstances. I brought up that point but she was determined to keep her traditional look. She always had to adjust her activities with her prayer times. She felt at peace praying five times a day, and it showed in her behavior.

After her divorce finalized, Selma started receiving marriage proposals. She shared the information with me, and I helped her to prepare before each “date.” One businessman from her country was very nice to her. He was divorced with three children. She met with his family during Ramadan and felt comfortable. She told him that she needs several months to decide and definitely not before her family’s approval. They put aside the marriage plans and worked out a deal that she would work in one of his stores as a salesperson. Our organization helped her to rent and furnish one apartment near the shopping mall where she worked. It was a children’s clothing store.

After several months I received a letter which said: “My wonderful teacher! You will be glad to know that my life is getting better. I will be getting married soon. My new husband went to my home town and got blessings from my family. I have survived!”

My mind vividly remembered one evening with Selma after a long English session.  We had a good heart-to-heart talk as we walked out from the classroom. The wild flowers and tall pleasant yellow sunflowers were looking at us. I admired that sight. Selma started up the hill and through the weeds to collect those lovely sunflowers. She brought down a bunch and ceremoniously presented them to me. That beautiful evening and her gentle smile left a special picture in my heart.

I wrote her back. “Those sunflowers are now growing in my garden and every time I look at them, they remind me of you. Now you know, growing untended in the wild, the pretty sunflowers can survive and thrive, and so have you. I wish you courage, wisdom, and joy in your life.”
Love,
your teacher, Saryu
.

Smile Again
My wonderful teacher, I send you this letter
To let you know that my life is much better.
As you know, I grew up in Syria
School and college were sheltered euphoria.
He was cute and pursued me for long;
I married him for love, thought together we belonged
I was overjoyed to come, guided by his ruling hand
I was happy in the hijab, timorous in this foreign land

Soon, my love was quite aloof; he had seen the dollar spoof
I was hurt and all alone, didn’t know what was going on!
He often slapped me here and there; I thought,“ he is just upset!”
I didn’t have anyone to tell, I kept the secrets very well.
He humiliated me more, asked for papers and passport,
I said, “ No, no, you must leave.” He said, “ need you to deport.”
He waved the shiny knife, yelled and dragged me to the street.
I cried and begged him just to stop, couldn’t see a way to retreat.

The police took me to a bend, where I could barely comprehend.
They told me to call some shelter, a safe place;
“I want to see my mama’s gentle face.”

Lucky for me that you were there.
You kindly took me in your care.
You tended my broken, beaten life,
You stroked my tender, weeping heart.

You taught me how to get my rights
Find the freedom from the fights
I look forward to future sights
Out of the dark and into the lights.

I thank you, O’ my teacher, as well as several other kind helping hands.

Your Happy Survivor 
—————————- ——————-
True story/Written by Saryu Parikh, June 2009

હસી ફરી–

આશ   તારલી   આજ   રાતભર  ઝાકળ   થઈને    ઝરતી
સ્વપ્નોની    રંગોળી     રોળી     શ્યામ   વાદળી    વરસી

યૌવનના     આંગણમાં    ખીલી   વેલી     પ્રેમ    સીંચેલી
શરમાતી     મલકાતી      અર્પિત     પૂર્ણ    પણે   વરેલી

એની    આશે     શ્વાસે    ઝૂલી   નરમી    નેણ   મીંચેલી
ત્રાપટ    ઝાપટ   વાગી   ત્યારે    ધ્રૂજતી   એ    ભીંજેલી

અણધારી      આફત      આવેલી       વાછંટે      વીંઝેલી
તણખલાના      તીર     તેવર     ક્રુર    કાંટેથી      વીંધેલી

હૈયામાં    એ   હામ    લઈને     શક્તિ    સહ     જાગેલી
મમતાળી     ડાળી    ઓથારે    હસતી    ફરી     ખીલેલી

નવા   પ્રહરની    ઝાકળ    ઝીલી   તૃપ્ત  બની   તરસેલી
હૈયામાં     ઉમંગ     લઈ    નવસ્વપ્ન     સજે   શર્મીલી
———

A White Dress With Red Flowers

Posted in સ્વાનુભવ by saryu on February 9th, 2011

A white dress with red flowers

In my beloved city Bhavngar, on my parents’ teaching salaries, we lived comfortably, even if it was month-to-month living. As a middle-class family, we had our own bungalow with a good-sized garden and more than ten mango trees. I was in charge of taking care of the rose bushes. I had a few dresses which I used to fold carefully and arrange on one shelf in a cabinet. We had not experienced much luxury in our lives, so what you did not have you did not miss having.

When I was a child, I had gotten sick with Typhoid fever and after that, for some unknown reason, I had become a chubby little teenager. My cousins used to tease me, saying, “Double Typhoid, if you worry, you will lose weight.” And I used to ask, “Tell me, how to worry?”

My father did most of the shopping, but for my clothes I always went with my mom. I used to wait for the Saturdays when my mother had half day of school. On shopping day, I would be ready early and with all the silent body language I could muster, I would encourage my mom to get ready. The fear of the arrival of some unexpected guests and any delay because of them was very traumatic for me. I would rush to offer them tea and quickly prepare it and serve the guests. After that, I would stand near the door to express my urgency without being rude.

That special day we went to our newly-found favorite fabric store. The men started showing us different fabrics for my dresses. That special attention to this thirteen-year-old girl was sweet like honey. One man brought out a roll of fabric from the far corner. As soon he unrolled this soft white georgette with tiny red flowers, I was sold. The measuring tape came to the end, showing some damaged material. My mom said, “We cannot buy this fabric.” My eyes were glued to the fabric. The tears shined in my eyes. My mom gave in. The dress was made from that smooth material and I was allowed to wear it only on special occasions. I was quite pleased just folding and unfolding that white dress with red flowers.

One day I was feeling sick, so I went to my uncle’s small medical clinic. He did not clearly explain to me that pneumonia is a serious thing to have. I was in pain that whole afternoon. When my mom came home from school and saw my face, she felt very guilty for going to work. I barely remember the next four days as my mom was hovering around my bed and my father had a worried look on his face. In the middle of the night they were rubbing medicine on my side so I could breath. My brother was going in and out of my room trying to find ways to cheer me up. We had lost my five-year-old sister after two days of fever less than four years prior. That heart-wrenching experience was quiet, yet very loud all around us.

On the fifth day I was a little better. I was to get a sponge bath. I was lazily looking around and I ended up staring at the white dress with red flowers in the cabinet. My mother followed my stare and smiled. Right after my sponge bath she brought out that dress and helped me to wear it. As my brother walked in, he saw the grin on my face and started to tease me, and I giggled for the first time in days.

As my awareness returned, the first thing I remember was that my hand and fingers seemed thinner. Just then I realized that I had lost significant weight. Wow! My dream came true.

During more than two weeks of recovery many friends came to visit me. I had a very loyal friend name Hansa. She had so much affection for me that I used to take her for granted and for any small thing I used to pick a fight and stop talking to her. My mother used to tell me, “Saryu! If you do not value the love coming your way, you will stop receiving it.” With three other friends she came to see me. I responded with a gracious welcome and after that I learned to appreciate her generous interactions with me.

That day, I was feeling good enough to go out and check on my roses. A beautiful pink rose was smiling at me. I plucked it to take inside the house. I saw my mother sitting at her desk working on her poem. I presented that rose to her. Her smile expressed her relief knowing that I was healthy again. The next day I saw that the rose was carefully arranged in between the pages of her book.I resumed my activities as a slimmer, prettier teenager. The white dress always remained my favorite even after I had outgrown it.

Years had gone by. After marriage, we had settled in America. In 1993, mom passed away in Vadodara. Afterward, I went back to our old house, the home I had left twenty four years before, leaving a void in the lives of my loved-ones. I was feeling raw emotions in the deepest corner of my heart. When I opened my mother’s cupboard, I saw my white dress with the red tiny flowers and her book next to it holding that pink dry rose. I was overwhelmed with emotions as if the little girl was looking out from the secret window of my heart! I looked with my tear-filled eyes as somebody entered the room.

Our maid-helper of many years had come with her granddaughter, Mena. She told me that she had seen my mother touch this dress tenderly with a gentle smile on her face when she used to miss me most. I held that dress close to me for a few minutes and handed it to Mena. A joyous smile brightened her face and she left with her grandmother, giggling.

I took the book with the pink rose and sat there, enveloped in the arms of the warm memories.

———————–

લાલ ફૂલો વાળો સફેદ ડ્રેસ

મારા પ્યારા ભાવનગરમાં, મારા માતા-પિતાની શિક્ષકની નોકરીની આવકમાં, અમારા નાના કુટુંબની જરુરિયાતો સંચવાઈ જતી. એક મધ્યમ વર્ગના સભ્યો તરીકે, અમારૂ પોતાનુ ઘર હતુ, બગીચામાં દસેક આંબા હતાં.  જોકે કેવળ ગુલાબના છોડની સંભાળ રાખવાની મારી જવાબદારી હતી. મારી પાસે આંગળીને ટેરવે ગણી શકુ એટલા કપડાં હતાં. કબાટમાં, કાચના બારણા પાછળ, સંકેલીને એક ખાનામાં ગોઠવાઈને મારા કપડા મુકાયેલા રહેતાં. અમને જીવનમાં જીવન જરૂરિયાત કરતા વધારે એશો આરામનો અનુભવ નહોતો તેથી અદ્યતન સગવડતાઓની કમી છે, એવી સમજ નહોતી પડતી.

મને આંઠ-નવ વર્ષની ઉંમરે ટાઇફૉઇડ થયો અને ત્યાર પછી કોઈ અજાણ કારણથી હું જાડી થઈ ગઈ હતી. મને ચિડવવા ‘ડબલ ટાઈફોડ’ નામ પણ આપેલુ.
પાછા ઉપરથી સલાહ આપનાર કહેતા, “તું ચિંતા કરે તો પાતળી થઈ જાય.”
તો હું ભોળા ભાવે પૂછતી, “મને કહો, ચિંતા કેમ થાય?”

ઘરની લગભગ બધી ખરીદી મારા બાપુજી કરતા, પણ મારા કપડા ખરીદવા મારે બાની સાથે જવાનુ થતું. શનિવારે બાને સવારની અરધા દિવસની શાળા ચાલુ હોય તેથી બપોરે જવાનુ શક્ય બનતુ. ખરીદી કરવા જવાના દિવસે મારા ઉત્સાહને કાબુમાં રાખવાનુ અઘરું કામ હતુ. બપોરનુ જમવાનુ પુરૂ થતાં બા જલ્દી આરામ કરી લે તે વાસ્તે શેત્રંજી અને ઓશીકું ગોઠવીને તૈયાર કરીને મુકી દેતી. પછી ચા પણ બનાવી આપુ. પણ સૌથી મોટો ભય અતિથિ આવીને ઉભા રહેશે એનો રહેતો. અને એવું બને ત્યારે મારા મનનાં અણગમાનો ભાવ વાંચી ન લે તેથી હું રસોડામાં જઈ ચા બનાવવા લાગી જતી. પછી જલ્દી ચા પતી જાય એ પ્રાર્થના કરતી ઘરના બારણા પાસે ઉભી રહેતી. આ નાની લાગતી વાતોનુ એ સમયે કેટલું મોટું સ્વરૂપ હતું!

એ શનિવારે અમે નવી ખુલેલી કાપડની દુકાને ગયેલા. ડ્રેસ બનાવવા માટે કપડું પસંદ કરવાનુ હતું. “બહેનને પેલા ઉપરના તાકામાંથી બતાવો.” માણસે એકાદ બે ખોલ્યા પણ મારી નજર એક નાજુક લાલ ફૂલોવાળા સફેદ મુલાયમ જ્યોર્જેટ તરફ આકર્ષાઈ. એ ખોલતા મારો ચહેરો ખીલી ઉઠ્યો. મેં બાને કહ્યું, “આ તો લેવું જ છે.” ત્રણ વાર કાપવા માટે માપતા છેલ્લે જરા કાણા દેખાયા. બાને લાગ્યુ કે સારૂ કાપડ નથી. અગ્યાર વર્ષની હું, આંખમાં આંસુ છુપાવવા એક બાજુ જઈ ઉભી રહી. બાએ મારી લાગણી ન દુભાય તેથી સંમતિ આપી કાપડ લઈ આપ્યુ. ખૂબ હોંશથી ડ્રેસ તૈયાર થઈ ગયો અને ‘સાંચવીને ખાસ પ્રસંગે પહેરવાનો’ એવી સલાહ સાથે મારા કબાટના ખાનામાં ગોઠવાયો. એ લાલ ફૂલવાળા સફેદ ડ્રેસને ખોલવો, ને ફરી સંકેલવો, મુલાયમ કાપડ પર નાજુક હાથ ફેરવવો, એ ગમતી પ્રવૃત્તિઓ હતી.

એક દિવસ મારી તબિયત ખરાબ લાગતાં મારા ડોક્ટરમામાને દવાખાને બા લઈ ગયા. એ સમયે બહુ કોમળતા બતાવવાની રીત નહોતી. દવા લઈ ચાલતા ઘરે આવી સુઈ ગઈ. બા નોકરી પર ગયા. આખી બપોર શ્વાસ લેતા ખુબ દર્દ થયું ત્યારે ન્યુમોનિયા એક ગંભીર બીમારી છે એ બધાના ધ્યાનમાં આવ્યુ. પછીના પાંચેક દિવસ કેમ ગયા એની મને સભાનતા નહોતી. જ્યારે આંખ ખોલી જોતી તો મા-બાપુજીના ચિંતિત ચહેરા અને ભાઈ રૂમની અંદર બહાર આવ-જા કરતો દેખાતો. બાને વધારે ચિંતાનુ કારણ એ પણ હતું કે થોડા મહિનાઓ પહેલા જ, બે દિવસના તાવમાં, મારી પાંચ વર્ષની બહેન અમે ગુમાવી હતી. એ આઘાત ઘેરો ઘૂંટાતો હતો.

પાંચમે દિવસે મારી તબિયત જરા સારી લાગતા મને તાજગી લાગે માટે સ્પંન્જ બાથની તૈયારી કરી રહ્યા હતા. મારી નજર કબાટમાં ગોઠવાયેલા રાતા ફૂલોવાળા ડ્રેસ પર અટકી રહી હતી. મારા બા પણ મારી નજરને અનુસરી એક સ્મિત સાથે એ ડ્રેસ જોઈ રહ્યા. પછી મને એ ડ્રેસ પહેરાવ્યો. તાજગી ભરી હું મારા ગમતા ડ્રેસમાં ખુશ હતી અને મારો ભાઈ આવીને મજાક કરતાં, દિવસો પછી, હું ખડખડાટ હસી પડી.

મને સ્વસ્થતા આવતા મારી નજર મારા હાથ પર પડતા ખ્યાલ આવ્યો કે મારો અંગુઠો પાતળો દેખાતો હતો. મને ધ્યાનમાં આવ્યુ કે મારૂ વજન ઘણું ઉતરી ગયું હતું. વાહ! મારૂ સપનુ સાકાર થયું.

મારા આરામ કરવાના દિવસો દરમ્યાન ઘણાં મિત્રો આવતા રહેતા. એમાં એક દિવસ મારી બેનપણી હંસા પણ સંકોચ સાથે આવી. હંસાને મારા માટે બહુ લાગણી હતી પણ, હું એની કિંમત નહોતી કરતી અને નજીવા બહાના નીચે થોડા સમયથી બોલતી નહોતી. મારા બા કહેતા કે સ્નેહની કદર ન કરીએ તો સ્નેહ મળતો બંધ થઈ જાય. મારા અબોલા છતાં ય હંસા મારી ખબર કાઢવા આવી તેથી મારૂ દિલ આભારવશ થઈ ગયું. એ માંદગીના સમયે મને એવી ઘણીં અણજાણ અંતર્હિત લાગણીઓની કદર સમજાઈ.

એ દિવસે મારી તબિયત સારી હોવાથી મેં મારા ગુલાબના છોડને મળવાનુ વિચાર્યુ. મારા આશ્ચર્ય અને આનંદ વચ્ચે એક મજાનુ લાલ ગુલાબ હસી રહ્યુ હતુ. બધાને બતાવવા એને જતનથી ઘરમાં લઈ આવી. પણ સામે જ બા બેઠક પર બેસીને એમની કવિતાની નોટમાં લખી રહ્યા હતા. “બા! લો આ તમારા માટે ભેટ.” બાના મુખ પર એ ગુલાબ જેવું જ હાસ્ય ફરક્યું. બીજા દિવસ પછી ગુલાબ દેખાયું નહીં તેથી એ વિષે હું ભુલી ગઈ. પછી આ ઉત્સાહભરી સુકુમારી અનેક પ્રવૃત્તિઓમાં વ્યસ્ત થઈ ગઈ. વર્ષો સાથે લાલ ફૂલોવાળો સફેદ ડ્રેસ, નાનો પડી ગયો હતો તો પણ, હંમેશા સૌથી વધારે મનગમતો બની રહ્યો.

લગ્ન પછી પરદેશ વાસને લીધે, બા અને જન્મભૂમિની મુલાકાતો વચ્ચે કાળક્રમે અવકાશ વધતો રહ્યો.  ૧૯૯૩માં, બાને છેલ્લી વિદાય આપવા વડોદરામાં ભાઈને ઘેર ભેગા થયેલા. ત્યાર બાદ ભારે હૈયે ભાવનગરના ઘરમાં પ્રવેશ કરતાં ઋજુ લાગણીઓ સ્પર્શી ગઈ. બાના કબાટને ખોલી એમની ગમતી ચીજો સાથે મનથી વાતો કરી રહી હતી. એમાં કપડાં પર પડેલી એમની કવિતાની નોટબુકને મેં સહજ ઉત્સુકતાથી ઉઠાવી અને મૃદુ આંગળીઓથી ખોલી. એમાં જતનપૂર્વક ગોઠવેલું લાલ ગુલાબ! હવે મને ખ્યાલ આવ્યો કે મેં આપ્યુ હતુ એના બીજા દિવસ પછી એ ક્યાં સંતાયેલુ હતું! એ જ પુસ્તકની નીચે મારો લાલ ફૂલોવાળો સફેદ ડ્રેસ! એના પર હાથ ફેરવી એની મુલાયમતા અનુભવી રહી હતી.
અચરજ એ થાય છે કે કાળની નદી વહે જાય છે પણ એ કિશોરી તો અહીં જ ઊભી છે!
એવામાં, વર્ષો સુધી બાનુ કામ કરનાર, સંતોકબહેન એમની પૌત્રી મેના સાથે રૂમમાં દાખલ થયા. ડ્રેસને જોઈને એ બોલ્યા કે, “બાને જ્યારે તમારી બહુ યાદ આવતી ત્યારે આ ડ્રેસને હાથમાં લેતા જોયેલા.”

મેં રેશમી યાદોના પુંજને હાથમાં લઈ દિલની નજીક થોડી ક્ષણો પકડી રાખ્યો અને પછી મેનાને પ્રેમથી આપી દીધો. મેના એની દાદી સાથે ચહેકતી બહાર દોડી ગઈ.

હું બાના લાલ ગુલાબવાળા પુસ્તકને લઈ બચપણની યાદમાં લપેટાઈને બેઠી.

——————————-

પરાવર્તન-સત્યકથા / Turn Around

Posted in સ્વાનુભવ by saryu on November 13th, 2010

પરાવર્તન                                                                   લે. સરયૂ પરીખ

અમેરિકામાં ઘણા વર્ષો રહ્યા પછી, મુશ્કેલીમાં મુકાયેલી ભારતિય બહેનોને મદદ  કરતી સેવાસંસ્થા સાથે હું સંકળાયેલ હતી. એ દિવસે ફોન પર શોના નામની બહેનનો દુઃખી અવાજ મદદ માંગતો હતો. વાતચિત પરથી ખ્યાલ આવ્યો કે મરાઠી, હિન્દી અને અંગેજી ભાષા એ જાણતી હતી. મેં એને મળવા બોલાવી અને એની ગાથા સાંભળી.
“મેં તમને મારૂં નામ શોના કહ્યું પણ, મારૂં ભારતિય નામ  દીપિકા  છે.”

દીપિકા મુંબઈમાં એક પ્રતિષ્ઠિત કુટુંબની હતી. અઢાર વર્ષની ઉંમરનો થનગનાટ અને દૂર દેશના સ્વપ્નાઓનું આકર્ષણ ખાસ કોઈ કારણ વગર સ્વજનો સામે બળવો જગાવી રહ્યા હતા. કોલેજનું પહેલું વર્ષ હમણા પુરું થયેલુ.  એ સમયે ત્રીસેક વર્ષના માણસના પરિચયમાં આવી. પોતે હિંદુ અને એ મુસલમાન અને બીજા બધા ભેદભાવને વિસારે મુકી એની ચાહતમાં ખોવાઈ ગઈ. એની સાથે લગ્ન કરી અમેરિકા આવવા માટે પોતાની ઉંમર, નામ વગેરે અનેક સાંચ જૂઠ કરી, પાછા ફરવાના રસ્તાઓ બંધ કરી, દેશ છોડી, અમેરિકા આવી ગઈ. અહીં નામ શોના રાખ્યુ હતું.

મુંબઈમાં એના પરિવારના સભ્યો લોકોને કહેતા રહ્યા, “દીપિકા અમેરિકા ભણવા ગઈ છે.”
અહીં આવતા જ પોતાની  ‘પિંજરના પંખી’ સમી  દશાની  પ્રતીતિ  થઈ  ગઈ.
એનો પતિ મોટર ગેરેજમાં કામ કરતો હતો. બે વર્ષ પછી એક પુત્રની માતા બની. આ સમય દરમ્યાન પતિની રુક્ષતાનો અનુભવ ચાલુ હતો. એક વખત પોલીસને પણ એણે બોલાવ્યા હતાં.
શોના એક ગીફ્ટ શોપમાં કામ કરતી હતી.  પોતાની હોશિયારી અને ચપળતાથી નોકરી સારી રીતે સંભાળતી હતી.

જયારે એ મારી પાસે આવી ત્યારે  એ સ્ત્રી-આશ્રયગૃહમાં ત્રણ મહિનાથી એનાં પાંચ વર્ષના દીકરા સાથે રહેતી હતી. બાળક માતાપિતા વચ્ચે આવ જા કરતો હતો. પોતે નોકરી કરતી હતી અને નર્સ આસીસ્ટન્ટનુ ભણતી હતી. આગળ  ભણી નર્સ  બનવાનુ  એનું  લક્ષ્ય  હતુ.

ઘરમાં ત્રાસ સહન કરીને આવતી બહેનોને અમારા જેવા અજાણ્યા પાસે પોતાની જીવન કહાણી કહેવી એ બહુ જ પીડા જનક હોય છે. શોનાને ત્રણ રીતે મદદની જરૂર હતી. એને  પોતાનું, ભાડાનું
ઘર લેવાનુ હતુ.  કોલેજની  ફી  ભરવાની હતી  અને સૌથી  વધારે, વકીલની જરૂર હતી. અમારી સંસ્થાના સભ્યો સામે દરખાસ્ત મુકી. શોનાની ધગશ અને નિશ્ચય વિષે સાંભળ્યા પછી મંજુરી મળી.

અમે અભ્યાસ માટે અને વકીલ માટે પૂરતી મદદ અને ભાડા માટે અમુક મહિનાઓ સુધી મદદ આપવાનું નક્કી કર્યું. હવે તો એને કોઈ રોકી  શકે  એવો  અવરોધ નહોતો. એનો આત્મવિશ્વાસ અને ધગશ બળવાન હતા.
એનો પતિ એને છોડવા માંગતો નહોતો  તેથી  છૂટાછેડા માટે  શોના ને  જ શરૂઆત કરવી પડી.

શોના કહેતી  કે, “મારે મારા બાળકની સંભાળ સિવાય કશું જ નથી જોઈતું.” એ ભણવામાં  અને પોતાના જીવનને વ્યવસ્થિત કરવામાં પૂરા જોશથી વ્યસ્ત થઈ ગઈ. જુદા જુદા કારણો સાથે એના ફોન આવતા રહેતા. કોઈ વખત  બહુ ગભરાઈ જતી. કોર્ટના ધક્કાઓ, મહિનાઓનો વિલંબ અને પરિણામની અનિશ્ચિતતા એને ઘણી વખત  રડાવતા. આવેશમાં  ક્યારેક  કહેતી, “હું મારા દીકરાને લઈને કેનેડા  જતી રહું અને મારો પત્તો જ ન લાગવા દઉં. એને પાઠ  ભણાવવાની  છું.”  એના વિચારોથી મને ચિંતા થઈ જતી. એની સાથે કલાકેક વાતો કરી અને  કેટલી  મુશ્કેલીઓ આવી  શકે  એ સમજાવી, એને શાંત કરી ઘેર મોકલતી. મને એટલી નિરાંત હતી  કે  એ મને પૂછ્યાં વગર કોઈ  પગલું નહીં ભરે.

ઘણી વખત એનો ઉત્સાહભર્યો અવાજ સંભળાય, “દીદી, મને બધા વિષયોમાં ‘એ’ ગ્રેડ મળી છે.” શોનાને સ્કોલરશીપ મળવાની શરૂ થતાં અમારી સંસ્થાને થોડી રાહત મળી.
ઘણાં મહિનાઓની ખેંચતાણ પછી છૂટાછેડાનુ પરિણામ આવ્યું. બન્ને મા બાપને દીકરાની સરખી જવાબદારી લેવાનો હૂકમ હતો. હવે શોનાને ખૂબ ધીરજ અને કુનેહથી પતિને નારાજ કર્યા વગર રસ્તો કાઢવાનો હતો. કોલેજમાં એને કોઈ અમેરિકન મિત્ર હોવાનો ઈશારો કરેલો. કહેતી હતી કે બહુ વિશ્વાસપાત્ર છે. એક વખત એના પતિના બહુ આગ્રહથી એને ત્યાં  દિવસ રહેવા ગયેલી. બીજે દિવસે કારમાં શોનાને એનો પતિ મારતો હતો એ જોઈ પડોશીએ પોલીસ બોલાવી. ત્યાર પછી એના પતિને અમેરિકા છોડવાની નોટીસ મળેલી.  ફરી એ અમેરિકામાં પ્રવેશ ન કરી  શકે એવો પણ હુકમ હતો.

ભારત જતાં પહેલા એના  પતિએ  જીદ કરી  કે, “હું દીકરાને ભારત લઈ જઈશ અને તું પછી આવજે અને હું તને ખુબ મોજમાં રાખીશ.”  શોનાને હા માં હા મીલાવવી પડી કારણકે  ભણવાનુ એક વર્ષ બાકી હતું  અને  પોતાનો  નિર્વાહ  મ્હાણ કરી રહી હતી.  મુંબઈમાં  શોનાને  પોતાની નણંદ પર ભરોસો હતો  કે  એ બાળકને  સાંચવશે. મન  પર  પથ્થર  મુકીને  દીકરાને એના પિતા સાથે  જવા દીધો.

મને વાત કરતી હતી  કે ભારત જઈને  દીકરાને લઈ આવીશ. વકીલની સલાહ લઈને જે તે કામ કરવાની હતી. અશક્ય  લાગતી  યોજના  વિષે  અમે  થોડા  દિવસોમાં  ભૂલી  ગયા.

થોડા મહિનાઓમાં  ફોનની  ઘંટડી  વાગી અને  એનો આનંદથી  ગુંજતો  અવાજ  આવ્યો,
“દીદી! કહો  કેમ હું ખુશ છું? કારણ…. મારો  દીકરો  મારી  બાજુમાં  બેઠો  છે!” હું  આનંદાશ્ચર્ય  સાથે
એની  વાતો  સાંભળી  રહી  હતી.
“મારા દીકરાના  ગયા પછી, નોકરીમાં  બરાબર ધ્યાન આપી સાથે સાથે  ભણવાનું, ધાર્યુ  કામ પૂરું  કર્યુ.  મારા  જીવનનું  લક્ષ્ય સતત  મારા  મન મગજમાં  રમ્યા  કરતું.  મેં  માઈકલ, અમેરિકન મિત્ર, સાથે લગ્ન કરી  નિયમ  અનુસાર  મારો અને બાળકનો પાસપોર્ટ  તૈયાર કરાવી  લીધો.”

શોના  બરાબર યોજના  કર્યા  પછી  ભારત ગઈ  હતી અને એના  માતપિતાની  માફી  માગી પ્રેમથી એમની સાથે રહી. એ  લોકો  પણ  પૌત્રને  મળીને  ખુશ  હતા. મુંબઈમાં, શોના  રોજ  થોડા કલાકો  દીકરાને પોતાના  પિયર લઈ  આવતી  અને  પતિના, ઘર  રાખીને  સાથે  રહેવાના, સપના  સાથે  સમંતિ  આપે  રાખતી. માઈકલ દિલ્હી આવી ગયો હતો અને અમેરિકાની  ત્રણ  ટીકીટૉ  લઈ  રાખી  હતી. નક્કી કરેલા દિવસે, શોના રોજની જેમ દીકરાને લઈને  નીકળી અને મુંબઈથી  સીધી  દિલ્હી  જવા રવાના થઈ ગઈ. પછી  દિલ્હીથી  ત્રણે  જણા  અમેરિકા  આવતા  રહ્યા.
જરા  અટકી ને પછી ગળગળા અવાજે બોલી, “મારા દીકરાને  પિતાના  પ્યારથી  વંચિત નથી  રાખવો,
પણ યોગ્ય પરિસ્થિતિની રાહ જોવી જ રહી. તમારા સૌના સહારે, શોના આજે  ફરી દીપિકા બની છે.”

સાત વર્ષ  પહેલાં  અણસમજમાં  રસ્તો ભૂલેલી  દીપિકા  પાછી  ફરી, ખંત  અને  વિશ્વાસ સાથે  સાચે  રસ્તે  પગલા માંડી  રહી  હતી.

———–

અણસમજ


એક    કિશોરી    કરતી    ભૂલ

ખૂંચતી  રહે  જનમભર    શૂલ

મા  એને   મંદિર   લઈ   જાતા
બાપુ  મહત્   મુખી   કહેવાતા
સહજ હતા સુખ ને સગવડતા
મોજ  શોખ   એને   પરવડતા

અધ્યાપનમાં  આગળ   ભણતાં
મુલાકાત   થઈ    હરતા  ફરતાં
યૌવન  જોમ   હ્રદયમાં   છલકે
સપના ખુલી  આંખમાં   હલકે

ભોળું   મન   લલચાવે    વાતો
હિંદુ  મુસ્લીમ   વીસરી   જાતો
ઉંમર  ભેદ   ને   જૂઠી     શર્તો
લેતી   માત્રિ    વિરોધી   રસ્તો

નવો   દેશ   ને  પતિ   પાવરધો
પિંજરમાં   એનાં    વિતે   વર્ષો
બાળ  શિશુસહ  ઉદાસ  આંખો
છૂટવાને      ફડફડતી     પાંખો

મ્હાણ  પકડતી  હાથ  અજાણ્યા
આત્મજ્ઞાન    શ્રધ્ધાને    જાણ્યા
સપ્તપદીના          સાતવર્ષમાં
બન્યા  હતાં જે  સાવ અજાણ્યા

મડાગાંઠ   જે    પડી    ગયેલી
ખુલી   તોય   ગૂંચવાઇ  પડેલી

ખેંચતાણ   ને    જોરા   જોરી
વચમાં  બાળક   પરવશ   દોરી

સુલજાવીને     વિકટ     વૃત્તને
લઈને     ચાલી    બાળ
પુત્રને
સ્થિર  ચરણ  ને  દોર   હાથમાં
ઉજ્વલ  ભાવિ  નવા  સાથમાં

જાગ્રત  છે   એ  આજ  પછીથી
જીવનમંત્ર   સત   કર્મ  વચનથી
ફૂલ  કળી  ફરી  નિર્મળ ખીલતી
પ્રેમ  પર્ણ  પર  વાછંટ   ઝીલતી

———————-

Turn Around

I had been a volunteer for a domestic violence organization for many years when one day I received a call requesting help from a young, educated Indian woman. She was calling from a women’s shelter where she had been staying for the last three months with her five-year-old son.

She was a petite, smart-looking young woman. But her face carried lines of worry.  She said, “I told you that my name is Shona, but my given name is Deepika.”

She was from a prestigious family in Mumbai. When she had met her husband, he was 30 and she was only 18 and had just finished her first year of college. As a teenager she had big dreams and was rebellious. When she was given the opportunity to go to America, she forgot that she was a Hindu and he was a Muslim. She thought that she was in love and ignored all the warning signs. They lied about her age and used several other tricks to get her visa. Deepika came to the USA and closed all doors behind her in India. She became Shona.

With tears in her eyes, she said, “My family was so ashamed. They told people that I had gone to the USA for studies.”

Her husband worked in an automobile garage. Shona was working in a gift shop. She had a good relationship with the owner of the shop and did her job well.  But her husband had become abusive. Two years after their marriage, she gave birth to a son. The rough treatment from her husband was hard on her. One time she had to call the police. The situation had become unbearable at home, so she had taken this desperate step of moving to the shelter.

When she came to see me, she had just been informed that she needed to move out of the women’s shelter. She was studying at the local community college to be a nurse’s assistant, and her ultimate goal was to become a nurse.  She was seeking financial and emotional support.  She needed money to rent her own apartment, to pay college fees, and to get a good lawyer. I presented her case to the board of the domestic violence organization. They were impressed by her determination and the desire to become a professional individual. We approved rent money for several months, paid her college fees in full, and found her a lawyer.

Now Shona was able to focus on her studies and her son.  She filed for divorce. She said that she did not want anything except custody of her son. But things have a way of getting complicated. So many times she would call me in total frustration:  the long delays in the court system, the uncertainties and responsibilities.  It concerned me when she said, “I will escape to Canada with my son and make sure that he can never find us. I need to teach him a lesson.” I would try to calm her down and point out the legal problems that would arise for her if she were to do something so desperate. In time, I felt assured that she would not do anything rash.

Now and then I would hear her excited voice on the phone.  “Saryu!  Guess what?  I got A’s in all of my classes!” She received a scholarship for the following semester so it was less of a burden on our organization.

Her divorce was finalized, and Shona got joint custody of their son. She realized that she had to be more careful and maintain cordial relations with her ex. In the meantime, she was getting to know one young man named Michael. She said he was very kind and trustworthy.

Upon her former husband’s insistence, one day she visited him for several hours. But when she was leaving, a neighbor saw him hit her. The neighbor called the police. After that he was ordered to leave the country with no option to re-enter.

But all this time, her ex was confident that Shona would come back to him. He insisted on taking their son back to India with him. He said, “Over there, everything will be back to normal. You come later, and I will keep you in comfort.”  Shona had to agree with a heavy heart. She was barely supporting herself and had at least two more semesters to study. She knew his sister in India would take good care of her son.

Shona secretly married Michael and had prepared the necessary passports for herself and her son. She finished her final exam and flew to Mumbai the next day.

Her ex had rented them an apartment and had made plans for their life together. Shona made peace with her family and let them know her situation. Every day she would take her son to her parents’ house at a specific time. As planned, Michael quietly came to Delhi and booked three tickets to fly back to America.

One day, with the pretext of going to her parents’ house, she left with her son and instead took a flight from Mumbai to Delhi, where they met Michael. From there, Michael, Shona and her son flew safely back to the U.S.

I was surprised to hear her excited voice on the phone. “Saryu! Guess why I sound so happy!  It is because my son is right here sitting next to me. We just got back from India. Thank you for giving me the chance to become Deepika once again.”

I felt the happy vibrations of a mother’s heart.

The veil of desires and greed prevents a person from looking at the realities.
The experience leaves the un-repairable bruises long after coming out of the situation.
Almost seven years ago, as a teenager the choices she made, has cost her a lot.

————–

જાહ્‍નવિ સ્મૃતિ

Posted in સ્વાનુભવ by saryu on October 23rd, 2010

ભાગીરથી, જાહ્‍નવિ, એક પ્રેરણાદાયી પાત્ર, ૧૯૧૭-૧૯૯૩

મારી નજરે મારા બા, એક પ્રભાવશાળી વ્યક્તિ હતા. એમના હાથથી કાગળ પેન અને પુસ્તકો દૂર ન હોય. રસોઈ, ઘરકામ અને નોકરી ઉપરાંત સાંજે જાણીતા સાહિત્યકારો ઘેર આવીને બેઠા હોય અથવા એમને કોઈ કવિઓને મળવાનુ હોય. ઘણી વખત કવિ સંમેલનમાં કવિઓની વચ્ચે આ એક જ કવિયેત્રી મંચ પર ઉપસ્થિત હોય. વહેલી સવારે ઘણીવાર બત્તી જલે ત્યારે ખબર પડે કે બાને કોઈ કવિતાએ જગાડી દીધા.

એક વર્ષની ઊંમરે એમની માતાનો સ્વર્ગવાસ થયેલો. ચોથી ચોપડી મ્હાણ પુરી કરેલી એવુ એમના કાકીમા કહેતા. પિતાશ્રી તેર વર્ષની દીકરીને આવીને કહે કે “તારા લગ્ન કોટડા ગામમાં નક્કી કર્યા છે.” જ્યારે સાસરે ગયા તો ત્યાની રહેવાની રીત અને વહુને રાખવાની રીતથી થતી માનહાની સામે એમનો આત્મા બળવો ઉઠાવતો રહ્યો.

પાંચ વરસના મનોમંથન અને ભાઈ, નાથાલાલ દવે દ્વારા મળતા પુસ્તકોના અભ્યાસથી, એમને સમજાયુ કે મારુ ભવિષ્ય મારે જ બનાવવાનુ છે. દરેક પ્રયત્નોમાં બન્ને કુટુંબોના વિરોધોનો સામનો કરતા ભાવનગરમાં રહીને ભણવાનો નિશ્ચય કર્યો. પ્રવેશ પરીક્ષા માટે એક નિબંધ લખવાનો હતો. પરિણામે એમને દસમાં ધોરણમાં સીધા મુકવામાં આવ્યા. પોતાના સદગુણોને લીધે ઘણા ઉત્તમ લોકોના સંસર્ગમાં આવ્યા. પાંચ વિદ્યાર્થીનીઓ સાથે શરૂ થતા કર્વે કોલેજના વર્ગમાં ભણવાનુ ચાલુ રાખ્યુ. શેરીમાંથી નીકળી ક્લાસમાં જતા હોય ત્યારે ઓટલે બેઠેલી બહેનો સંભળાવે, “એવો જમાનો આવશે કે ધન કમાશે બાયડી ને…”  એમના પિતાશ્રીની બીજી અસંમતિઓમાં વધારો થયો, જ્યારે બાએ કહ્યુ કે, “હવે હું ખાદીના કપડા પહેરીશ.”

જુનીઅર બી.એ. ની પરિક્ષા પછી પંદર દિવસમાં મુનિભાઈનો જન્મ થયો. માતા કે સાસુનો ઓથાર ન હોવાથી જવાબદારીઓ ઘણી અને અમારા બાપુજી ગામડે પ્રથમિક શાળામાં શિક્ષક હતા જેમની બદલી ભાવનગર કરાવવાના પ્રયત્નો ચાલુ હતા. બાની મનસિક અને સાંસ્કારિક પ્રગતિની ઝડપ સાથે જીવનસાથી કદમ મીલાવી ન શકતા અમુક અંતરનો અનુભવ અને એકલતાની લાગણી એ કવિ હ્રદયને સતત લાગતી. પણ જીવનના દરેક માઠાં અનુભવોને  “મારે માટે એ જરૂરી હશે”  સમજીને અંતરગત બનતા રહ્યા.

હંમેશા ગુરૂની શોધમાં વ્યાકુળ હતા. જ્યારે સંત વિમલાતાઈને મળ્યા એ સમયે એમની તપસ્યા પરિપક્વ થયેલી હતી. એક દિવસે વિમલાતાઈનુ પ્રવચન સાંભળી, બીજે દિવસે વહેલી સવારે એમના આવાસ પર પંહોચી ગયા. “અત્યારે નહીં મળે.” જવાબ સાંભળી, બીજે દિવસે ફરી ગયા. થવાકાળ હશે કે વિમલાતાઈ બહાર હતા. બાએ સીધા જ એમને ગુરૂ બનાવી દીધા અને પછી અનેક કષ્ઠો વેઠી આબુ જઈને રહ્યા. એમની માનસિક આતુરતા અને કરૂણતા મારી આંખ ભીની કરી દેતી. એમની સમર્પણની સત્યતા જોયા પછી પૂજ્ય વિમલાતાઈએ એમને કવિયેત્રી તરીકે એમના નાના સમુહમાં સ્વીકારેલા.

ગામડાની મા વગર ઉછરેલી છોકરી, જે સુંદર હોવાથી, “ડોળા ફોડામણી” કહેવાતી અને આને વખાણ સમજવા કે નહીં, એ આ છોકરીને ખબર નહોતી પડતી. પોતાના અંતર ઉજાસથી પોતાનુ ભવિષ્ય પોતે ઘડીને, ભણીને નોકરી કરીને એને સંતોષ નહોતો. એમને બીજા ઘણા કર્મો કરી ચેતના જીવંત રાખી જેનો આભાસ હજી વરતાય છે. સ્વજનોનો સાથ હોય કે અસહકાર, મનમાં ઊગે એને પ્રકાશમાં લાવવુ હોય એ વ્યક્તિત્વને ચાહવાવાળા અને વિરોધ કરવાવાળા સમુદાય સાથે સમતોલન કરતા રહેવું પડે. આજે બાને યાદ કરતા કલારસિકોની હાજરી મને એ દિવસોની યાદ આપે છે જ્યારે  કવિતાની રજુઆત કરવા, બધી હિંમત ભેગી કરીને, સફેદ ખાદીની સાડી પહેરેલા બહેન બોલવા ઉભા થાય.

સરયૂ દિલીપ પરીખ

“જાહ્‍નવિ સ્મૃતિ” કવિયેત્રિ સંમેલન, શિશુવિહાર સંસ્થા, ભાવનગરમાં દર વર્ષે યોજાય છે.

ભાગીરથી મહેતાના પુસ્તકોઃ “અભિલાષા”. “સંજીવની”. “ભગવાન બુધ્ધ”. “સ્ત્રી સંત રત્નો”..સંત સ્ત્રીઓના જીવન ચરિત્ર.

“આત્મદીપ.”  “સહજ સમાધિ ભલી.”  પુ. વિમલાતાઈ ઠકારના,

તથા “આનંદલહર.” હનુમાનપ્રસાદ પોદારના, પુસ્તકોનો અનુવાદ.

એક પિતાની મૂંઝવણ

Posted in સ્વાનુભવ by saryu on May 16th, 2009

એક પિતાની  મૂંઝવણ

“દસેક મીનીટ પહેલા જ અમારા ઘરમાંથી મોહનભાઈ નીકળીને ડાબી તરફ વળ્યા હતાં તેથી માનુ છું કે મોટા નહેરુ મેદાનમાંથી ચાલતા જતાં હશે. સાયકલ જરા ઝડપથી ચલાવીશ તો પંહોચી જઈશ. હાં, દૂરથી સફેદ ધોતીયું અને સફેદ ઝભ્ભો પહેરેલ નાજુક પાતળા શરીરવાળા માણસ દેખાયા.”

મંદીરની સાંજની આરતીના મીઠા ઘંટારવ સંભળાતા હતાં.

એ વખતે હું હાઈસ્કુલમાં  ભણતી હતી. મોટા ભાઈ લગ્ન વયસ્ક થયેલા તેથી અવારનવાર લોકો લગ્ન વિષે વાત કરવા આવતા. એ દિવસે રવિવારની મોડી બપોરે સાંઈઠેક વર્ષના વડીલને ઘરમાં દાખલ થતાં જોઈ અમારા બાને નવાઈ લાગી. એમણે પોતાનો પરિચય “મોહનભાઈ” તરીકે આપ્યો. અમારી નાની જ્ઞાતિમાં ઘણાં લોકોને ઓળખીએ અને જોયે નહિ તો પણ એમની વાતો, કુટુંબનો ઈતિહાસ વગેરે ખબર હોય.

મોહનભાઈએ વધારે પરિચય આપ્યો એટલે તરત ખ્યાલ આવ્યો, કારણકે ગયા અઠવાડીયે જ મામી કહેતા હતા કે,‘મોહનભાઈને બે દીકરીઓ છે. ભણેલી છે પણ બહુ આઝાદ છે, જરા છકેલી છે. મોટીની બહુ ખબર નથી પણ નાની કોઈ બાપુની સેક્રેટરી તરીકે કામ કરે છે અને સાંભળ્યુ છે કે મોહનભાઈને એમની બહુ ચિંતા છે.’

મોહનભાઈને જોઈને જ સહાનુભૂતિ થાય એવો સરળ સંસ્કારી દેખાવ. વાતચીત કરવાની નમ્ર રીતભાત જોઈ મારા બા ભાવથી એમના કુટુંબના ખબરઅંતર પૂછી રહ્યા હતા અને તેઓ સંકોચ પૂર્વક જવાબ આપતા હતા.મેં ચા લાવીને આપી તેને ન્યાય આપ્યો. લાંબા સમય સુધી ગોળ ગોળ વાતો ચલાવી. જુદી જુદી રીતે ભાઈ વિષે સમાચાર પુછતાં રહ્યા. અમને ખ્યાલ આવી ગયો કે વાત કઈ દિશામાં જઈ રહી છે! જરા સંકોચ સાથે છેવટે બોલ્યા, “મારી નાની દીકરી ભણેલી ગણેલી છે એને તમારે ઘેર વરાવવી છે, તેથી હા પાડી દો.”

મારા બા કહે, “ અરે, એમ વર કન્યા એકબીજાની પસંદગી ન કરે ત્યાં સુધી મારાથી હા પાડી ના શકાય.”  પણ મોહનભાઈના ચહેરા પરના ભાવ જાણે કહેતા હતા કે, ‘આજે દીકરીનુ નક્કી કરીને જ જવું છે.’ મોહનભાઈ ઊભા થયા. એમની જોળીમાંથી રુપિયો અને નારિયેળ કાઢી મારા બાના હાથમાં પકડાવતાં કહે,  “એ તો પસંદ થઈ જ જશે. મહેરબાની કરીને આજે ના ન પાડતા.” એવું  કંઈક બોલતા ચંપલ પહેરીને ચાલી નીકળ્યા.

મારા બા તો અવાક બની ઊભા રહી ગયા. હું એમના ચહેરા પર અજબની અકળામણ જોઈ રહી. જરા કળ વળતાં કહે, “આ તો ઠીક ન થયુ. મોહનભાઈ લાચાર અને ચિંતિત અવસ્થામાં પરાણે રુપિયો અને નારિયેળ આપી ગયા પણ વાત આગળ ચાલે એવી કોઈ શક્યતા નથી. હવે શું કરશું?”

જરાક વિચાર કરી મેં કહ્યુ, “બા, મને એ વસ્તુઓ આપો, હું એમને પરત કરી આવુ.”
સંધ્યાનાં  આછા અજવાળામાં બીચારા જીવ ધીરે ધીરે જઈ રહ્યા હતા.

સાયકલ પરથી ઊતરતા મેં કહ્યુ, “મામા, ઊભા રહો. માફ કરજો, પણ મારા બા કહેડાવે છે કે રુપિયો અને નારિયેળ સ્વીકારવાનુ અત્યારે અમારા માટે યોગ્ય નથી.” કહેતા કહેતા એમની જોળીમાં વસ્તુઓ મેં મૂકી દીધી.

એમના ચહેરા પર નીરાશા છવાઈ ગઈ, પણ “કંઈ વાંધો નહીં ” કહી ફીક્કુ સ્મિત આપી વિદાય લીધી.

હું દૂર સુધી એક મૂંઝાયેલ પિતાને જતા જોઈ રહી.  આરતીનો ઘંટારવ સમી સાંજની ગંભીરતામાં વિલીન થઈ  ગયો.
————   

Gold Fish

Posted in સ્વાનુભવ by saryu on January 8th, 2009

                                           The Goldfish                   Saryu Parikh

 

  

                        “Wow, what a beautiful fish pendant you have! From where did you get it?”

                          Every time I wear this pendant, this curious question brings a smile to my face, carried on the gentle breeze of sweet memories.

                          When my children were little, I started selling Avon products in Placentia, California. One evening I stopped by at the home of Margret Kyling. This pleasant lady invited me in and very happily placed an order for a few things. After that, our visits every other week became a welcome routine. She wanted me to spell her name ‘Margret’ and not ‘Margaret’.       She would always place her new Avon purchases into a cabinet. Later on I would witness her generosity many times over. She used to take two or three pieces out, without any hesitation about the price of those items, and would happily give them to visiting guests. When we had known her less than a year, I took my sister-in-law to meet her.  Margret welcomed her very lovingly and gave her two beautiful gifts, which Didi cherished for many years. 

                        With the passing years we experienced her kindness on so many special days like birthdays and Christmases. One time was exceptional – after our son Samir was born. She came over to see the baby with a large bouquet of roses from her garden and a huge carton of about twenty boxes of diapers. As young parents, this was the nicest surprise we received.

                        After years of struggle in her youth, Margret had moved from her homeland of Germany. She valued the safe and wonderful lifestyle that she discovered in America. Margret and her husband Ben, had two white gentle dogs. She had a steady job as an accountant and she kept her home beautiful. She did not have children, but she became like a Godmother to my children and showered her affection upon us.             

                        My children got to know Margret for about six years. After that, we moved away and eventually Margret retired and moved to Hemet, California.  We lost touch.

                      And time flew by. Dilip got a job with AT&T Bell Labs, and we moved to Orlando, Florida.  Sangita and Samir were in college and I started working. Once in a while some reminder of Margret would pop up and we would lovingly talk about her.

                    One day, after almost thirteen years had passed, I thought, “For old times’ sake, let me try to find Margret!” I inquired for her phone number in Hemet, California, and I was pleasantly surprised when the operator gave me her number. But I was hesitant to call. I was thinking that she would be close to eighty years old and may not remember me. It may be awkward. But I decided to give it a try.

          “Hello, Margret,” I spoke into the phone after hearing a sweet Hello. “You may not remember me, but years ago, we lived in Placentia—.”

           “Is this Saryu calling?” she responded.

                   I was speechless for a few moments, overwhelmed with my emotions.  I could not believe that she remembered me. We talked for a long time. She was all alone, living in a mobile home community. Her husband Ben had passed away several years before, and she missed him terribly. I had met one young German couple at her house, and they were like her family. When I inquired about them, she regretfully told me that they both had died in their private plain crash. Unfortunately, Margret herself had suffered a stroke.  She was blind in one eye and had many other medical problems. But her good nature had prevailed. She said a good friend was helping her, and she was happy. After that, every time we talked I hardly heard her complain. She was always very interested in hearing about my children’s lives, just like a grandmother would. We were very happy to reconnect with her.

                        About 8 years ago, Samir was in law school and had an opportunity for a summer job in Los Angeles. On his trip there, I accompanied him, and we decided to see Margret in Hemet. Samir selected a big flower bouquet for her. She was thrilled to see us. She introduced us to her neighbors and friends as if we were her family. She could not take her eyes off of the six-foot tall Samir’s smiling face.  “Wow! Look at him. Isn’t he a handsome young man? He’s all grown up!”  After that, Samir continued to visit Margret, never without the flowers. He sent her flowers or fruit baskets on her birthdays. We also made sure that she may not have financial difficulties. 

                          The last time we met, I showed her my goldfish pendant. I asked her, “Do you remember when you gave me this?” With age and time her memory was cloudy, so I told her the story. One day, when I had been visiting Margret on an Avon sale, we had been talking about something that made her realize that my birthday was the following day. She had told me to wait, while she ran into her house. She had returned with the goldfish pendant and had placed it in my hand, kindly closing my fingers over it. It had surprised me to see the Aquarian symbol, my birth sign! She had said that her husband Ben was also born in February. She had held my hand for a moment warm, saying, “But it was meant for you.”

                          Upon this refreshed memory, her face blossomed with a smile like a white rose.

                          She said, “Saryu, at that time I did not want to tell you the somber story behind this pendant, but today I will. I was a teenager during the war, and my sister and I were staying with my aunt.  Right before we were to escape and leave the country, my aunt hugged me for the last time and gave me this pendant.  I was afraid that if I put it in my bag, it could be snatched away, so I held onto this pendant tightly in my hand. I am glad to see that it is in  good hands today.”

                            Margret recently passed on. Her sweet memories fill our hearts. And the unconditional love she shared with us was gladly reciprocated when she needed it most.

                                                                                  ——————————————————-


« Previous entries Next Page » Next Page »

Type in
Details available only for Indian languages
Settings Settings reset
Help
Indian language typing help
View Detailed Help